I
La stòria as dëstend nen
come na caden-a
d’anej sensa interussion.
An tuti ij cas
tanti anej a ten-o nen.
La stòria a conten nen
ël prima e ‘l dòp,
gnente che andrinta ‘d chila a bërbòta
a feu cit.
La stòria a l’é nen fàita
da chi ch’a la pensa e gnanca
da chi ch’a la ignòra. La stòria
as fà nen stra, as antesta,
a l’ha an ghignon ël pòch a pòch, a va nen anans
e gnanca andaré, a së spòsta ‘d binari
e soa diression
a l’é nen ant l’orari. La stòria a giustifica nen
e gnanca a deplora,
la stòria a l’é nen intrinseca
përchè a l’é fòra. La stòria a dispensa nen
carësse o colp ëd foèt.
La stòria a l’é nen magistra ëd gnente ch’an riguarda.
Ancòrsisne a serv nen
a fela pì vera e pì giusta.

II
La stòria a l’é peui nen cola ruspa ravagianta che as dis.
A lassa dij sotpassagi, dle cripte, dij beucc
e djë scondion. A-i é chi ch’a dzorviv.
La stòria a l’é ‘dcò benévola: a s-ciapa
tut lòn ch’a peul. Se a esagerèissa, certament
a sarìa mèj, ma la stòria a l’é curta
ëd notissie, a completa nen tute soe vendëtte.

La stòria a grata ‘l fond
come na rèj a rabast
con quàich s-cianch e pì d’un pess a scapa.
Quàich vòlta as ancontra l’ectoplasma
ëd në scampà e a smija nen particolarment alégher.
A sa nen ëd vesse fòra, gnun a l’ha dije gnente.
J’àutri, ant ël sach, as chërdo pì lìber che chiel.

Ël 6 ëd via Coni a l’é na ca veja
che gnanca na vòlta a l’era nen bela.
Davanti al porton, doe bale ‘d ciman
a paravo ij canton dël crep dij carton
ch’a intravo e cariavo jë scart ëd metal
da cola oficin-a, là an fond a la cort,
na cort con le sterne piantà an sël batù.

D’an mes a sta cort, se ti t’ausse j’euj
it vëdde ij pogieuj, carià dë stendùa con tanti tacon.
Su ògni pogieul j’é un pàira d’alògg
e un cess an comun; j’é nen na masnà,
j’é mach tant rabel e odor ëd frità.
A l’é pròpe lì, al fond dël prim pian, che son naje mi.

Mi i guardo ij pogieuj con cole ringhere carià dë stendùa,
là al fond ëd la cort a-i é ‘l finimond ch’a fà l’oficina
e ‘l cel lassù an aria a smija un tendon
d’un gris così spòrch ch’a crija: “Laveme”.
Am buta vërgògna. Vërgògna… ma ‘d còsa?

D’esse na sì, an mes a sta cort,
an cole doe stànsie col cess an comun,
i l’hai quasi paura ch’a-i sia quaidun
che ancora as ricòrda che mi i son nà sì,
paura ch’a-i passa quaidun ch’am conòssa,
dovèj ciamé scusa, dovèj-je conté
ël percome, ël përchè, che ij mé j’ero pòver.
Am monta ‘l magon e am ven da pioré.

Ma peuj àusso j’euj lassù al prim pian,
e i vëddo mia mama… a rij e am fà ciao,
così, con la man: antlora am ven veuja
ëd core ‘nt la strà, fërmé ‘l prim ch’a passa,
crijéje: “Monsù! Ma a lo sa chiel che sì,
al 6 ëd via Coni, i son naje mi?”

Ancheuj GianRens Clivio (Turin, 18 gené 1942 – Toronto, 22 gené 2006) a compirìa stant’agn; e costa dumìnica a saran singh agn da la mòrt.

An sël nùmer 12 d’”é!” i l’avìa scrivune un cit arcòrd, ch’i but volenté ambelessì.

—

Chi ch’a ved ël Canadà
a lo smentia pròpe pa!
Medeòt a l’é chërsuje
Miclinòt a l’é nassuje,
Catlinin l’é canadèisa,
parla pej ‘d na piemontèisa.
(Gianrenzo P. Clivio, Ël Canadà)

Cari Medeòt, Miclinòt e Catlinin,

la prima vira che i l’hai ancontrave i j’ere andrinta a un lìber (Trenin, dësmore e buate. Poesiòte piemontèise për ij cit, Turin, Ca dë Studi Piemontèis, 2001: ëd gran longa ël pì bel lìber mai publicà dzora cost soget). Già, i j’ere tre nòm, tre masnajëtte che a fasìo caraté, a giugavo ai soldalin, con le buate e con le dësmore ëd tuti ij cit dël mond.

E peui, nen pì tard che n’an fà, ant un màgich dòp-mesdì i l’hai conossuve ëd përson-a: e i l’hai avù la preuva provà dl’esistensa dël piemontèis, viv, a 10mila chilòmetri dal Piemont, con Catlinin ch’a parlava an piemontèis a mia cita, che për l’ocasion a-i era dventà, naturalment, Bertin. É, përchè lòn ch’a vemp ël cheur a sentive parlé a l’é che vojautri, ant le situassion normale dla vita an conversand tra ëd voi, i parle piemontèis, là, a Toronto.

Vojautri ansema a vòst pare i seve diventà n’esempi – e che esempi – ëd piemontèis viv. Già, vòst pare. Adess vòst pare, col òmo che tant a l’ha fàit për deje dignità a nòsta lenga, a-i é pì nen. O mèj, a-i é ancora e da lassù av varda chërse, giovnòt quasi òmo e fomne che i andeve për ël mond.

Ma, sòn dzortut i veuj dive ancheuj, andé sempe pien d’orgheuj për vòst pare, për lòn ch’a l’ha mostrave an tuti costi, pòchi, agn ant ij quai i l’eve avù l’onor e la fortun-a ëd vivje d’acant. Porté sempe ant ël cheur soa fierëssa d’esse un piemontèis sitadin dël mond.

E che la seugn, mè car GianRens, at sia legera.

An sl’aria ëd Blowing in the Wind ëd Bob Dylan
A canta Rosanna Galleggiante
A la chitara: Mauro Cavagliato

“Vàire temp a venta che n’òmo a varda ant ël cel
përchè a sapia lòn ch’a l’é bel
Vàire orije a venta avèj ant la testa, chi sa
për sente pioré le masnà”

A l’ha colpime, quàich sman-a fà, trové për Turin costa reclam ch’a dòvra ‘l “dialèt turinèis”. A më smija bin giugà për tre rason:

1) a peul vesse capìa da tuti;
2) a tira certament l’atension përchè foravìa ma familiar ant l’istess temp;
3) fin-a ij piemontesista a deuvo esse content, dal moment ch’a conten nen dj’eror ëd forma e a ven descrita come “dialetto torinese”.

N’aprofondiment dl’argoment as treuva an cost artìcol sì. L’autor, Eugenio Goria, a parla dla reclam alimentar come un-a dle possìbile fòrse neuve dël piemontèis, e a sarà con n’interogativ:

Potrà la scoperta delle ricchezze gastronomiche del territorio essere il trampolino per la rivalutazione di un’importante risorsa linguistica e culturale?

Ën dì ‘n sël pian pì bass ëd la guardaròba
frèsch ëd lëssia ma mastrojà da fé sgiaj,
tranquil come ‘n pocio,
s’arpausava ‘n tòni da travaj.

Stasìa lì con le man ën man
ën spetand ël vej padron
për vestilo a l’indoman.

Ma tut d’ën crèp na vos s-clina a-j dis:
«Varda tòni ën che stat che ‘t sèi.
Tut strifugnà e ‘d mace ‘ncora pin
chërdo pròpi che ët veuja pi nen bin».

Chi a parlava era la muda grisa
cola dla festa dle nòsse e dle comunion
pënduva
ën sla bara ‘d mes,
fasìa la sapuva…

Ma ‘l tòni sensa fé na piega,
che tant n’avia già ën bel baron,
l’ha responduje parèj:

«Ët l’hai rason
o bela muda
adess son pòch pi che në strass
ma nòstr padron ëm pòrta ‘ncor sempre a spass.

Mentre ti… mach a beichete
a-j ciapa lë sconfòrt
përchè con ti oramai… sortirà mach da mòrt».

Come l’àutr ann, i l’hai ciamaje da Carlin Pòrta e Michel dij Bonavé ël përmess ëd buté ambelessì soe poesìe ‘d Natal. A l’é na manera për arcordé a la piemontèisa costa ricorensa; bele s’i pens che j’auguri genèrich a peulo nen pijé ‘l pòst dj’auguri ch’is foma ‘d përson-a.

Carlin Pòrta
Për Natal? Dé ’d temp!

Cand che le prime brin-e matinere
a fan ven-e grisa l’erbëtta vërda,
ant ël cheur ëd l’òm as visca ’n lumin
ch’a l’ha ’l sentor ëd na speransa neuva.

Spluva ch’a pija còrp come d’incant
tant ch’arvìscola ’nt ij cheur, veuja ’d bin
da fé chërse ’l baron dij sentiment
che minca un a serca e a stanta.

A l’é l’aria ch’as pronta a di seren
për coj piasì ch’a ciamo sust genit
ant un ambrass ëd gent che dlongh as giuta.

Butoma ’nt un canton le gelosìe
e foma chërse ’n noi d’umanità
sporzend al pais na frisa ’d nòstr temp…

che sentse dì: «Che bel», a l’é pro bel!

—

Michel dij Bonavé (dij barbisin ëd Gambabòsch)
Apress Natal

Doi brassin ëd giss
duvert a ’mbrassé
un mond falabrach.
Na pòsa rèida
ch’a scauda na neuit frèida.
L’é restaje ’l rusnent
ëd le bùe dël trent
ch’a l’ha cudì cola paja,
ma ’l mond fòl,
chiel a baja.
Dal cantonin pì stërmà
l’é surtije na bòja,
un ragnèt gris e borù;
con coragi da lion
l’ha chità sò canton
e rampiand con fatiga
vers la cun-a
smija ch’a veussa ’dcò chiel
saluté ’l Bambin.
Na rajà ’d sol
travin-a dai véder panà,
gnun a pensa
a coaté la masnà,
tant l’é ’d giss,
còs veusto ch’a patiss?
Da dil a dil,
dij brass ëslargà,
miràcol ëd Natal,
na còta fin-a fin-a
dosman a bamblin-a,
na maja ’d seda
a guerna ’l calor
d’un cheur dë scajòla
mej ëd la gent fòla.
Quacià sota al dil mamlin
pian a deurm ël ragnin,
tut al càud,
coma ’l Bambin.

I segnal tre inissiative, diferente tra ‘d lor ma tute gropà a fil dobi al piemontèis, tre vijà ‘d Natal anté che tuti – piemontèis e nen – a son invità. A farà nen mal arcordé che l’intrada a l’é a gratis.

1. A s’ancamina doman, giòbia 15 dzèmber a 5 ore ant la sede ‘d Gioventura Piemontèisa. Ambelessì ‘l programa.

2. Come tuti j’agn, la Ca dë Studi Piemontèis an farà j’auguri, an poesìa e an mùsica, al teatro San Giuseppe (Via Andrea Doria 18, Turin) dumìnica 18 dzèmber a tre bòt e mes. Ël programa a l’é ambelessì.

3. Sempe dumìnica, a 5 ore al teatro Vacchetti ‘d Carù, Piero Montanaro an propon soa vijà musical, Canté e conté mia tèra.

Domenico Torta, ant l’incontr ëd presentassion dël lìber Ciamemi nen poeta (Riva ‘d Cher, domìnica 4 dzèmber) a l’ha butà l’acent ansima a un problema ‘d tute le lenghe regionaj o minoritarie: mi i parlava dla necessità dë scrive “pì da bin ch’as peul”, për dila a la Barba Tòni, ma chiel a l’ha fàit noté che la poesìa ‘d Lino Vaschetti a l’é nen ant la pàgina, ma ansima a col chèr che domìnica a j’era lì, con chiel ch’a recitava ij sò vers, comovendse minca tant, rijend e fasend rije ‘l bel pùblich ch’a j’era.

Già, noi “purista” (com a l’ha ciamame chiel) i notoma j’acent, le e mesmute e via fòrt, ma com ch’i podrìo fërmé an sla pàgina le diferense ant la prononsia ch’a-i son, pr’esempi, an tra Cher e Riva ‘d Cher, quatr chilòmetro pì an là?

E pròpi ant la Prefassion al lìber ëd Vaschetti Domenico a arpòrta na sitassion ëd Marcel Proust ch’a spiega tante ròbe:

Non disprezzate la “cattiva musica”, siccome essa si suona e si canta molto più appassionatamente della «buona» ed a poco a poco si è riempita del sogno e delle lacrime degli uomini. Per questo vi sia rispettabile.

A l’é ‘l midem concet ch’a sotlineava, bele se da na mira diversa, Enrico Eandi ant ël coment fàit a mé artìcol dl’àutra sman-a: la fonetisassion dla grafìa, për dila con soe paròle.

Già, cost – dla trascrission ëd na lenga viva – a l’é un problema nen eliminabil. Antlora ‘l travaj ch’a peul fé un lenghista a l’é col d’aprossimesse al parlà, bin savend che a ruvrà mai gnanca davsin a l’espression ëd na lenga viva.

Lino Vaschetti a l’é un paisan e a l’é un poeta, e i san nen cola dle doe anime a ven-a prima, an chiel. Probabilment a l’é na question dij doi andrit, e donca i la lassoma sensa solussion.

Vaschetti ant ël chierèis a l’é conossù dzora ‘d tut për sò stranòt. Stranòt che adess a son diventà lìber: Ciamemi non poeta (edission EDITO, 2011, pp. 88, EUR 13). Ël volum, che as treuva a la librerìa della Torre (via Vitòrio Emanuel 34 a Cher) e a l’edìcola d’Andzen, a sarà presentà costa domìnica – 4 dzèmber – a quatr’ore ant ël salon dle feste ‘d Palazzo Grosso a Riva ‘d Cher. Mi i-i sarai e i dirai doe paròle: mé letor a son tuti invità.

Costa operassion editorial a l’é ‘l giust arconossiment a na vita dedicà a soa tera e soa gent, e da cost pont ëd vista a l’é meritòria. Vaschetti a mérita tuti ij nòsti compliment e tuta nòsta amirassion.

Da na mira lenghìstica e gràfica, però, quaicòs a va nen, e adess i dirai përchè. Com che ij mé vintesingh letor a san bin, la lenga piemontèisa a esist an forma scrita da squasi des sécoj. Des secoj. Mila agn. A l’ha na gramàtica precisa, dij dissionari. A l’é na lenga a tuti j’efet – e cost a l’é un concet sientìfich, evident, ch’a fà nen damanca ‘d dimostré.

Peuj, naturalment, la lenga piemontèisa a l’ha ij sò dialèt. Ël chierèis, pr’esempi, a l’é un dialèt dël piemontèis. E ‘l dialèt chierèis as peul scrivse an dovrand la grafìa piemontèisa (bele se con dificoltà, as capiss). Ma dirai ëd pì: a venta felo. A venta. Necesse est. Përchè dësnò lòn ch’a resterà a le generassion dòp dle nòstre ëd costa tradission? La grafìa ‘d na lenga a l’é na convension, a l’é n’aprossimassion; ma a esist ëdcò për distingue na lenga da un dialèt, e scrivend as dòvra.

Pijoma pr’esempi un tòch ëd na bela poesìa ‘d Lino, cola ch’a dà ‘l tìtol al lìber, e vardoma peuj com ch’a ventrìa scrivla.

Ma ciamemi nen poeta
é nen en titol ca m’speta.
Cò che veuli mai ca sia
fé ogni tant na poesia?
[...]
Mi e son en campagnin
con der vache e di bocin,
conji, polast, galin-i,
come as usa ente r cassin-i.

An chierèis, dovrand le regole dël piemontèis, a ventrìa scrive:

Ma ciamemi nen poeta
a l’é nen ën tìtol ch’a më speta.
Cò ch’i veuli mai ch’a sia
fé ògni tant na poesìa?
[...]
Mi i son ën campagnin
con dër vache e dij bocin,
cunij, polast, galin-i,
come as usa ënt ër cassin-i.

As podrìo fesse dle variassion, naturalment, pròpi përchè scrive un dialèt a l’é n’afé difìcil: galin-i o galin-e, pr’esempi, i podrìo discute n’ora. As podrìa parlé ‘dcò dël léssich: i soma scusà s’i dijoma ògni, ma a venta ch’i scrivo minca.

Ma a l’é nen sòn lòn ch’a conta. Ël fàit a l’é che an costa manera la grafìa piemontèisa a sarìa rispetà, e un lìber come cost – ch’a l’é na bela dimostrassion d’amor për na tera, dla gent e na lenga – a sarìa ‘dcò un document nen atacàbil an gnun-e manere da na mira literaria.

Tut sossì dit, tanti compliment a Lino. Monsù Vaschèt, im dëscapel dëdnans a chiel.