Riccardo “Borichèt”, “un ch’a l’ha a cheur soa lenga” , a segnala cost sit.

A l’é ‘l diari d’un tradutor ch’a l’ha ‘l but d’amprende ‘l piemontèis – për amusament, as capiss – an ses sman-e dovrand j’arzorse disponibile an sël web.

An soe paròle:

Reading’s great, but I need to hear (and even more ideally, speak) the language to keep it alive.

Miraco a-i é quaidun ch’a l’ha veuja ‘d giutelo. E a sarà an tute le manere anteressant lese soe conclusion quand, anvers la metà ‘d giugn, a sarà rivà a la fin dla fatiga.

Stamatin, ansima a la home page ëd Repubblica.it, a j’era cost artìcol, che a conta dj’ùltim dodes parlant ël Ktunaxa e ‘d come la tecnologìa a peussa salvé costa lenga.

A va bin. Mi i l’hai ël rispet massim për costa lenga ch’i l’avìa – ignoransa mia – mai sentì nominé. Ma ‘l Ktunaxa, ciamoma le ròbe con sò nòm, an ampiniss la boca e a n’impegna nen. A l’é elegant parlé ‘d lenghe parèj.

Ma përchè n’artìcol come cost a mensiona nen dij cas motobin pì davsin a noi? Quaidun-a, magara, dle tërzent lenghe regionaj esistente an Italia? O miraco ël cors, tant për dine un-a?

Ma son a anteressa nen, a fà nen audience. E miraco a sarìa fin-a pericolos.

A l’é un pòch come Simone Perotti, che a dis:

finché ero il fighetto milanese bizzarro che si ritira in barca andavo bene. ora la faccenda si fa più complicata.

Lamentesse a serv nen. Pijoma at e andoma anans. Rari nantes in gurgite vasto, a va bin parèj.

Doe sman-e fà i l’avìa parlà ambelessì dj’event organisà an costi dì për arcordé Tavo Burat.

Adess Daniele – it ciam ëscusa, i conòss mach tò nòm – am segnala doe diverse interpretassion dàite an costa festa da Albina Malerba e da Eleni Molos dla pì bela, scond mi, poesìa ‘d Tavo (ansema a Piemontèis che mi i son), Òm da bòsch:

Mi i l’avrìa mai sugname ‘d vers
s’i fussa nen stàit cissà
cimentà
brusà
da la passion për mia lenga.
Ancheuj, për mèj gropé
dël ghet la cioenda sgardamlà
a smija che fin-a ij vers
av ven-o a taj.
Antlora a l’é assè.
I strompo la piuma.
O i në farai na flecia. E pi
nen paròle ‘d bòsch. Ma
come ‘l Robin anglèis
o ij tuchin nostran
i sarai òm da bòsch.
I scrivrai mach pi sle muraje.
E sij cartèj ël nòm dij pais
ant la lenga dla tera.
Për cola vèja resistensa
neuva.

Via Newsbriefs, la newsletter dl’ATA, l’associassion dij tradutor american, i son rivà a cost interessant artìcol, ch’a descriv në studi fàit ansima a l’inglèis, lë spagneul e l’ebreo dal 1800 al 2008.

L’arserca a l’é stàita possìbila mersì a Google books, che da pòch a l’ha rendù disponibil an sla ragnà un database ‘d paròle an set lenghe, dòp avèj scansionà apopré ‘l 4% dij lìber dël mond. (Sòn a pòrta dij problema gròss an sël dirit d’autor tut àutr che arsòlt, ma i na parlerai nen sì – nen adess, almanch.)

L’artìcol a l’é motoben técnich, ma le conclusion a son ciàire: ant ël mond digital le paròle a meuiro an manera pì lesta rispet a cole ch’a nasso. An particolar, ant j’ùltim vint’agn a son mortje pì paròle che an tuti ij perìod precedent.

Na conclusion possìbila an sël motiv, sugerìa da j’arsercador, a l’é da sërché ant ij coretor ortogràfich e – ant l’istess temp – ant la tendensa a dovré meno paròle për via dël fàit che ij message scrit ancheuj a son pì sech, con ij sms e via fòrt. Ëdcò ‘l fàit che l’inglèis a sia diventà la lenga ‘d comunicassion internassional ant ël camp dla siensa, bele se pòchi studios (an percentual) a son ëd lenga mare, a peul esse na spiegassion.

I son ciamame alora: e al piemontèis lòn ch’a-i càpita? E i son rëspondume che, bele se për motiv diferent (minor usagi), la tendensa a l’é cola. E nen për butela sempe an poesìa, ma a l’é vnume an ment A l’é smortasse pian, un bel tòch ëd Valerio Rolon:

Ancheuj l’é mòrta na paròla veja
ch’a na contava già milanta e pì
ma gnun a l’é antajassne e fin-a mi
rivà an artard
i l’hai savulo pròpi mach pr’asard.

“J’ho facc la bon-a bataja” (2 Tim. 4)
Al bon-e, brava gent! Av saluta Tavo Burat, òm ëd la Bruna, Pare, Grand, Barba e Msé.

Për arcordé, aprofondì e seguité la bon-a bataja ‘d Tavo për la libertà e le minoranse, diverse associassion bielèise a l’han organisà un baron d’event tra (nen a cas) ël 25 avrìl e ‘l prim magg.

Ambelessì a-i è ‘l programa complet, ma almanch i veuj arcordé un pàira d’apontament:

- l’esposission dij lìber ëd Tavo a la biblioteca ‘d Biela dal 23 avrìl al 5 magg;

- la conferensa Minoranze e libertà, al Palazzo Ferrero ‘d Biela ël 28 avril a tre bòt, ansima a la longa produssion ëd Tavo e an sl’absògn ëd valorisela.

Ritornare selvatici. I-i rivoma – për fòrsa.

Na ròba ch’a l’é stame ciàira an costi di ‘d Pasqua passà a la Piata: là, an mes a cole montagne ch’a l’han fàit ël mé còrp, ij pensé a servo nen e gnanca scrive a smija tant necessari. Ambelelà a son le sensassion ch’a comando.

Già, là it ses fòra dal mond e për costa rason an mes al mond. Là la natura a l’é pien-a, a-i va nen quaicòs ch’at lo arcòrda përchè tut a l’é natural. E antlora tajé ‘l bòsch a l’é na festa, un pòch ëd frèid prima ‘d cogesse a l’é normal, la tera sota ij pé quand ch’it marce a l’é un piasì.

Sentse un «uno tutto», com ch’a dirìa Magris, con col pòst a l’é un conòsse e n’arconòsse a l’istess temp. Là tuti ij pensé a stan ciuto, a fà gnanca damanca ‘d parlé. E quand ch’a l’é ora dë mnì via a monta un pòch ël magon – ma mach un pòch, përchè la partensa a l’é mach ël pass prima dl’artorn.

Parland dl’avnì dël piemontèis, tròpe vire a më smija ch’i giro antorn a la question ma ch’i rivo mai da gnun-e part.

Com dì: an manco sempe disneuv sòld për fé na lira. Tròpi condissionaj, tròpi desiderata e pòchi fàit.

A l’é nen na ròba ch’as fà da sola, e le fòrse dij singoj – o bele dj’associassion – a basto nen. Ël piemontèis a l’é nen na ròba svicia, com ch’as peul dì pr’esempi dël catalan (ij fotbaleur as sugnerìo mai ëd parlé an piemontèis) o, da na mira diversa, dël forlan ëd Pasolini.

A sarìa necessaria na gròssa operassion ëd marketing: polìtica, sòld e via fòrt. Naturalment a-i son nen ij sòld për na ròba parèj (ch’a j’anteressa a gnun): donca as farà nen, mai, a venta ch’is na rendo cont.

Sòn a veul nen dì che ‘l piemontèis a meuir, përchè che ij malavi terminaj a son – për dila con le paròle ‘d Tavo Burat sità da Fabrissi Arnaud – ancora viv e pa ancora mòrt. A veul dì però che le fòrse a son coste e a basto nen, nì a basteran doman. Ma navigare necesse vivere non necesse, a noi an basta.

L’àutra sman-a i l’hai parlà ‘d Maria Gioana, un-a dle pì bele canson dla tradission popolar piemontèisa. Dòp avèj publicà ‘l tòch i l’hai dëscurbì cost pòst, che a slarga la prospetiva.

Prima ‘d tut, a l’ha fame parte da le basi, che an cost cas sì a son ij Canti popolari del Piemonte ‘d Costantino Nigra (mi i l’hai arpijà an man l’edission dlë ‘74, bel ricòrd dij temp dl’università).

I l’avìa già vardalo l’àutra sman-a, ma i sërcava «Maria Gioana» (o «Maria Giuvana», com ch’a l’avrìa scrit Nigra), mentre che la canson a l’é dàita come «Zia Giovanna» [Magna Giuvana].

An tra ij test pì complet ch’i son riessù a trové a-i é cost, bele ch’as sia nen an grafìa normalisà, e cost, an sla Wikipedia piemontèisa. Partend dal Nigra, butand ansema costi doi, ij mé arcòrd dël temp masnà e la memòria ‘d papà e mama e lassand perde ‘l ters vers ëd minca stròfa, ch’a l’é sempre l’istess, e ij «trollà-là-là» che tant i-i conossoma i riverìo pì o meno a costa version:

Maria Gioana l’era ‘n sl’uss
l’era ‘ns l’uss che la filava òh

L’é passaje sor medichin
còsa l’eve Marìa Gioana òh

S’i savèjsse sor medichin
mi i l’hai tanta mal la testa òh

S’i beivèisse pì nen tant vin
mal la testa av passerìa òh…

S’i beivèissa pì nen tant vin
st’ora sì sarìa già mòrta òh…

E peuj quand ch’i meuira mi
veuj ch’am sotro ‘nt ina cròta òh…

Con ij pé sota al botal
e la boca a la spinela òh…

Damigiana për cussin
e quat bote për candèila òh…

E la gent ch’am sotra mi
veuj ch’a canto la Violeta òh

E col prèive ch’am sotra mi
veuj ch’a sia cioch ëd branda òh…

Naturalment le variant possìbile a son tante. I pens nen ch’as peussa rivesse a na version definitiva, përchè na canson popolar a l’é për definission ëd tuti, e donca mincadun a peul gionteje/gavèje/cambié ‘l tòch ch’a veul. Pr’esempi la stròfa «E le monie ch’am sotro mi / veuj ch’a sio quat bagasse» a më smija na gionta da òsto e ch’a-i vintra pòch con la canson.

E chi ch’a sa quaicòs ëd pì ch’a parla!

I l’hai dëscurbì cost tòch mersì a Gioventura Piemontèisa. A l’é mach un frament e ‘l test a l’é nen precis ma a-i na fà gnente: a l’é bel condividlo con j’amis e con tuti coj ch’a penso che le lenghe a sio nen dij cancej ma dij pont.

Maria Gioana l’era ‘n sl’uss
l’era ‘n sl’uss ch’a la filava òh
l’era ‘n sl’uss ch’a la filava òhi
trolallala

L’é passaje sor Bernardin
Cosa feve Maria Gioana òh
cosa feve Maria Gioana òhi
trolallala

Son trèi di che stagh nen bin
e ‘m fà tant tant mal a la testa òh
e ‘m fà tant tant mal a la testa òhi
trolallala

S’i bevèissi nen tant vin
mal la testa passerìa òh
mal la testa passerìa òhi
trolallala

Già ch’i soma an tema, ambelessì a-i é na bela version ‘d Gianmaria Testa. E i dirai ancor che për mi – come i pens për tanti – costa canson a toca na còrda përfonda dël mé temp masnà.

Gioventura Piemontèisa an fà savèj che ‘l parlament consèj dij ministr italian a l’ha ratificà cost véner la Carta Europea delle Lingue Regionali e Minoritarie. E ‘l piemontèis, des sécoj ëd tradission ëscrita, pì che doi milion ëd parlant, a l’é nen comprèis ant la lista.

Quaich pensé, ambelessì.

1. Ël fàit che un govern a arconòssa nen dignità ‘d lenga a n’idiòma ch’a l’é lenga sota tute le mire possìbile a veul mach dì che col govern a l’ha sernù d’ignoré, da costa mira, la realtà. Ma na lenga a l’é na lenga a l’é na lenga, e son a l’é un fàit nen dipendent da lòn ch’a pensa e ch’a fà chi ch’a comanda, visadì chi ch’a dovrìa avèj na vision dla giustissia la pì spantià possìbila.

2. L’Italia a veul nen che ‘l piemontèis a sia mostrà ant le scòle, ch’a resta na ròba da vej, bon-a për la poesìa e via fòrt. (Ròba ch’a stupiss gnanca pì che tant, se i lesoma lòn ch’a pensa dij «dialèt» un lenghista avosà come Gian Luigi Beccaria.) Ma l’Italia i soma noi.

3. Mé piemontèis, mia identità piemontèisa, mé pensé piemontèis a resto e a vivran con mi fin ch’i vivrai, malgré le legi, ij govern e la piòva.