Ott 12


Svergné: beffeggiare, schernire, fare gli sberleffi. Noi i sërcoma ‘d fé ël contrari!
Mersì a Riccardo Borichèt për costa paròla ch’i conossìa nen.

img_4411

Ël Canton dij Formagg

Bërlicabarbis

… e tante àutre ansigne scrite “pì da-bin ch’as peul” ch’i conòss nen o ch’im ricòrd nen ma a-i son, òh s’a-i son!

Taggato:
Ott 05


img_4375

img_4376
“Il friulano è una lingua con diciotto dialetti” (Pier Paolo Pasolini cità da Marco Paolini)

Ël piemontèis […] a venta scrivlo, òh già, e pì da-bin ch’as peul,
a scòla dl’arsigneul, un reul d’an pare an fieul,
dissionari a la man.
Barba Tòni (Antonio Bodrero), Ël Pì-a-mont-tèis

Set 28

1. lë scrit a l’é bel, e im rend cont che për mi na ròba a l’é vera s’a l’é scrita. me mond a l’é fàit ëd paròle scrite – travaj, blògh, articoj e via fòrt. e con Bobbio quand ch’i vegh bele un bijet dël tram për tèra am ven da cheujlo për leslo.
e peui i l’hai fàit diverse tradussion ultimament, dzora ‘d tut da Lavorare stanca (për cola veja idèja, che chi a sa s’a mnirà mai realtà, ëd publichene la version completa an piemontèis – e alora a l’é un pòch come portesse anans con ël travaj), e peui Lee Masters, Buzzati.

2. però d’àutra part im rend cont che na lenga come la nòsta a esist s’a l’é parlà. përchè la lenga scrita a peul esse un balin, ma la lenga parlà a l’é la realtà. la lenga viva.

3. e alora ancheuj i son torna sì a dì la mia. ma gnanca a dì la mia: pitòst a parlé ‘d gnente, mach a parlé un pòch an piemontèis, për sente ‘l son ëd na lenga. ancheuj i ston nen disend gnente, ma sente ‘l son ëd na lenga a veul dì che na lenga a esist.

Set 21

img_4303
A vnirà ël di che ‘l dé giovo a sarà n’òm,
sensa pen-a, con ël mòrt soris ëd l’òm
ch’a l’ha capì. Bele ‘l sol a passa lontan
anrossand le rive. A vnirà ël di che ‘l dé
a savrà pì nen anté ch’a j’ero le rive ‘d na vira.

It dësvije na matin ch’a l’é mòrtie l’istà,
e ant j’euj a arbeujo ancor splendrior
come ier, e a l’orija ij fracass dël sol
fàit sangh. A l’é cambià ël color dël mond.
La montagna a toca pì nen ël cel; le nìvole
a s’ambaron-o pì nen come fruta; ant l’aqua
a tralus pì nen na pera. Ël còrp ëd n’òm
fastudià as piega, anté che un dé a respirava.

Ël gran sol a l’é finì, e l’odor ëd tèra,
e la libera stra, colorà ëd gent
che a conossìa nen la mòrt. As meuir nen d’istà.
Se quaidun a sparìa, a j’era ‘l dé giovo
ch’a vivìa për tuti e a conossìa nen la mòrt.
Ansima ‘d chiel la tristëssa a j’era n’ombra ‘d nìvola.
Ël sò pass a stupìa la tèra.

Adess a pèisa
la strachità ansima a tute le part ëd l’òm,
sensa pen-a: la calma strachità dl’alba
ch’a deurb un di ëd pieuva. Le rive scurìe
a conòsso nen ël giovo, che na vira a bastava
a-i vardèissa. Nì ël mar dl’aria a arviv
al respir. As piego ij làver ëd l’òm
rassegnà, a soride dëdnans a la tèra.

(Brancaleone, otober 1935)

Cesare Pavese, Mito, virà an lenga mare da Gioanin Davico e gavà da cost lìber.

Taggato:
Set 14

cp
Ancantà dal mond a l’é rivame n’età
che i tirava dij gran pugn ant l’aria e i piorava da sol.
Scoté ij dëscors d’òmo e ‘d fomne
nen savend rësponde a l’é pòca alegrìa.
Ma ‘dcò costa a l’é passà: i son pì nen da sol
e, s’i sai nen rësponde, i sai fene a meno.
I l’hai truvà dij compagn trovand mi midem.

I l’hai dëscurbì che, prima ‘d nasse, i son vivù
sèmper an òmo frem, padron ëd soa përson-a,
e gnun a savìa rësponde e tuti a j’ero calm.
Doi cugnà a l’han durbì un negòssi – la prima fortun-a
dla nòstra famija – e ‘l forësté a j’era serio,
calcolador, sensa pietà, meschin: na fomna.
L’àutr, ël nòstr, an negòssi a lesìa ij romanz
– an pais a j’era tant – e ij client ch’a vintravo
as sentìo rësponde con pòche paròle
che ‘l sucher nò, che ‘l solfà gnanca,
ch’a j’era tut esaurì. A l’é capitaje pì tard
che cost ùltim a l’ha daje na man al cugnà falì.

A pensé costa gent im sent pì fòrt
che a vardé lë specc gonfiand le spale
e ategiand ij laver a un soris grandios.
A l’é vivù un me grand, lontan ant ij temp,
ch’a l’é fasse ambrojé da un sò paisan
e alora a l’ha sapà chiel le vigne – d’istà –
për vëdde un travaj bin fàit. Parèj
i son sèmper vivù e i l’hai sèmper tnù
na facia sicura e pagà ëd man.

E le fomne a conto nen ant la famija.
I veuj dì, le fomne da noi a stan an ca
e a në buto al mond e a dijo gnente
e a conto gnente e j’arcordoma nen.
Minca fomna a në passa ant ël sangh quaicòs ëd neuv,
ma a s’anulo tute ant l’euvra e noi,
arnovà parèj, i soma ij soj a duré.
I soma pien ëd vissi, ëd tich e d’oror
– noi, j’òmo, ij pare – quaidun a l’é massasse,
ma na sola vërgògna a l’ha mai tocane,
i saroma mai fomne, mai s-ciav a gnun.

I l’hai truvà na tèra truvand ij compagn,
na tèra cativa, andoa a l’é un privilegi
nen fé gnente, pensand a l’avnì.
Përchè ël travaj da sol a basta nen a mi a ai me,
noi i soma s-ciopé, ma ‘l seugn pì gròss
dij me grand a l’é sèmper stàit un fé gnente da brav.
I soma na për girolé për cole colin-e,
sensa fomne, e le man tenje daré dla schin-a.

Cesare Pavese, Antenati, virà an lenga mare da Gioanin Davico e gavà da cost lìber.

Taggato:
Set 07

DDT
A venta ch’i lo confessa: bele se am manca nen tant ai sinquant’agn, bele se ij lìber a son la mia vita, i l’avìa mai lesù Il deserto dei Tartari ëd Dino Buzzati. Bin, mersì a mia cita granda st’ann an Còrsica i l’hai vempì col veuid. E alora i l’hai pruvà, quasi për schers, a virene an piemontèis un tòch, cole che për mi a son le pàgine pì bele – e centraj – dl’euvra. Miraco a l’é na manera për esorcisé la paura ch’i l’hai – ch’i oma tuti – ëd resté dij Giovanni Drogo për tuta la vita.

Distèis an sël let, fòra dël reu dël lumin a petròlio, antant che a gabolisava an sla soa vita, Giovanni Drogo anvece a l’é stàit pijà a l’amprovista da la seugn. E antant, pròpi cola neuit – òh, se a l’avèjssa savulo, miraco a l’avrìa nen avà veuja ‘d dreume – pròpi cola neuit a ancaminava për chiel na nen riparàbila fuga dël temp.

Fin-a a antlora chiel a j’era andàit anans për l’età spensierà dla prima gioventura, na stra che da cit a smija anfinìa, anté che j’agn a passo calm e con pass linger, parèj che gnun a nòta la soa partensa. As marcia an manera cheta, vardandse con curiosità d’antorn, a-i é pròpi nen damanca dë slonghé ël pass, gnun a possa da daré e gnun a në speta, bele ij compagn a van anans sensa pensé, fermande sovens a schersé. Da le ca, an sle pòrte, la gent granda a saluta benevolenta, e a fà segn indicand l’orisont con soris d’intèisa; parèj ël cheur a ancamin-a a bate për desideri eròich e tënner, as sent ël gust dla vigilia dle ròbe maravijose che a në speto pì anans; ancora as vego nen, nò, ma a l’é sicur, assolutament sicur che un di i-i riveroma.

La grande luna nera (1970)

La grande luna nera (1970)


Ancora tant? Nò, a basta traversé cola rivera lagiù an fond, trapassé cole colin-e vërde. O për cas i-j soma nen già ruvaje? A son nen costi erbo, costi pra, costa ca bianca miraco lòn ch’i sërcavo? Për quàich minuta i l’oma l’impression che ‘d sì, e i vorrìo fërmesse lì. Peui as sent dì che ‘l mej a l’é pì anans e a s’arpìa sensa afan la stra.

Parèj as séguita ël viagi an spetand con fiusa e le giornà a son longhe e tranquile, ël sol a arlus àut ant ël cel e a smija ch’a l’abia mai veuja ‘d calé al tramont.

Ma a na certa mira, quasi istintivament, is giroma a l’andaré e i vogoma che un cancel a l’é stàit sbarà a le nòstre spale, sarand la via dl’artorn. Antlora as sent che quaicòs a l’é cambià, ël sol a smija pì nen frem ma a së spòsta rapidament, ahidé, as fà nen a temp a fisselo che già a robata vers ël confin dl’orisont, is ancorsoma che le nìvole a armeujo pì nen ant ij golf bleu dël cel ma a scapo ancavalandse un-a ansima a l’àutra, tant a l’é ël sò afann; as capiss che ‘l temp a passa e che la stra un di a dovrà finì.

A saro a na certa mira a le nòstre spale un cancel pesant, a la arsaro con lestëssa fulminanta e as fà nen a temp a torné. Ma Giovanni Drogo a drumìa sensa savèj e a soridìa ant la seugn com ch’a fan ij cit.

A passeran dij di prima che Drogo a capissa lòn ch’a l’é capitaje. A sarà antlora come un dësvij. As varderà d’antorn sensa chërde; peui a sentirà n’armus-cc ëd pass dzorvenent a le spale, a voghrà la gent, dësvijasse prima ‘d chiel, che a cor afanà e a-j passa dëdnans për rivé an antìcip. A sentirà ël bati dël temp scandì con angordisa la vita. Pì nen a le fnestre as mostreran figure rijente, ma face fërme e dëspassionà. E se chiel a ciamerà vàire stra ch’a-i resta, lor a faran sì ancor segn a l’orisont, ma sensa gnun-e bontà e letissia. Antratant ij compagn as perderan ëd vista, quaidun a resta andré sfinì, n’àutr a l’é scapà dëdnans, desormé a l’é mach pì un cit pontin a l’orisont.

Piazza del Duomo di Milano (1952)

Piazza del Duomo di Milano (1952)


Daré a cola rivera – a dirà la gent – ancora des chilòmetro e it sarai ruvà. Anvece a l’é mai finìa, ij di as fan sempe pì curt, ij compagn ëd viagi pì ràir, a le fnestre a-i son ëd figure indiferente e smòrte che a sopato la testa.

Fin-a a che Drogo a resterà completament sol e a l’orisont ecco la rela d’un mar fòra ‘d misura, imòbil, color dël piomb. Desormé a sarà strach, le ca arlongh la via a l’avran quasi tute le fnestre sarà e le ràire përson-e visibile a-j risponderan con un gest dësconsolà: ël bon a j’era andré, tant andré e chiel a l’é passaje dëdnans sensa savèj. Òh, a l’é tròp tard desormé për fé artorn, daré ëd chiel a së slarga l’artron dlë strop ch’a-j va dapress, possà da la midema ilusion, ma ancora nen visibila an sla stra bianca e deserta.

Giovanni Drogo adess a dreum a l’intern dla tersa ridota. A seugna e a sorid. Për j’ùltime vire a ven-o a chiel ant la neuit le mistà dosse d’un mond completament content. Guaj se a pudèjssa voghe chiel midem, com ch’a sarà un di, là anté che la stra a finiss, frem an sla riva dël mar ëd piomb, sota a un cel gris e conform e antorn nì na ca nì n’òmo nì n’erbo, gnanca un fil d’erba, tut parèj da temp fòra ‘d memòria.

Taggato:
Ago 31

I girerai për le stra fin ch’i sarai straca mòrta
i savrai vive da sola e vardé ant j’euj
minca facia che a passa e resté la midema.
Cost fresch che a monta a sërcheme le ven-e
a l’é un dësvij che mai ant la matin i l’hai pruvà
ver parèj: mach, im sent pì fòrta
che ‘l me còrp, e un tramblament pì frèid
a compagna la matin.

A son lontan-e le matin ch’i l’avìa vint agn.
E doman, vintun: doman i surtirai për le stra,
i na arcòrd minca pera e le liste ‘d cel.
Da doman la gent a arpìa a voghme
e i sarai drita an pe e i pudrai fermeme
e specieme an vetrine. Le matin ëd na vira,
i j’era giovo e i lo savìa nen, e gnanca i savìa
d’esse mi ch’i passava – na fomna, padron-a
ëd chila midema. La maira cita ch’i son stàita
a l’é dësvijasse da un pior durà për dj’agn:
adess a l’é come se col pior a fussa mai stàje.

E i l’hai mach anvìa dij color. Ij color a pioro nen,
a son come un dësvij: doman ij color
a torneran. Mincadun a surtirà për la stra,
minca còrp un color – fin-a ij cit.
Cost còrp vestì ëd ross leger
dòp tanta palidëssa a l’avrà torna soa vita.
I sentirai antorn a mi glissé jë sguard
e i savrai d’esse mi: campand n’uciada,
im voghrai tra la gent. Minca neuva matin,
i surtirai për le stra sërcand ij color.

Taggato:
Ago 24

IMG_3827
Lùn-es matin i son dësviame prest, për un-a ‘d cole longhe marciade ch’am pias fé ambelessì an Còrsica. Anvers neuv ore i j’era an sla spiagia dla Tenutella, na bela riva pen-a a nòrd ëd Porto Pollo, e a l’ha pijame un desideri fòrt ëd parlé con quaidun an piemontèis. Ambelelì, ant ël meno probàbil ëd tuti ij pòst.

Quàich meis fà i l’avìa conossù un monsù ch’a l’avìa contame che tuti j’agn a va an cola spiagia. I pensava quasi d’andelo a sërché ant ël camping ch’a-i é lì për dije bondì monsù, ciaciaroma na minuta. Ma peui a l’é smijame na ròba tròp dròla, i l’hai lassà perde e i son tnume mia veuja.

Però, an general, a l’é nen na bruta sensassion, cola-lì, cola ‘d vurèj scoté e parlé na lenga e podèilo nen fé? I son butame a parlé da sol mach për sente ‘l son ëd mia lenga mare.

E miraco un pòch për na sòrta ‘d compensassion mnisend via da cola midema spiagia, quàtr ore pì tard, im girava minca tant a vardé Porto Pollo, leu che për tanti agn a l’é stàit për mi l’epitome dla Còrsica. Ma dàit che prinsipalment për l’eva frèida a sarà difìcil che i-i torno an vilegiatura, e dàit che l’ùltima vira a l’é stàita singh agn fà, a j’era temp ëd butesse col pòst a le spale e passé anans – visadì nen sempe vorèj torné là a voghe lòn ch’a-i càpita, an sël sorch dl’amoniment d’Augusto Monti (“Non tornare a Monesiglio”).

Già, përchè ël temp ch’a passa a trasforma an manera natural un pòst, e ti it torne là e it lo trove pì nen l’istess: probabilment anche përchè ti it sèj cambià, ma tant – an cost cas almanch – përchè ël pòst a l’é pì nen col ch’it l’has conossù la prima vira (tròp ciman an cola natura).

E bin, mnisend via a l’ha pijame la bela sensassion ëd saluté an manera definitiva col pòst ch’a l’ha dame ël bin ëvnù an Còrsica tanti agn fà, ëd ringrassielo për tut lòn ch’a l’ha dame – feje pas, com dì, e andé anans con ël fluss dla vita.

Taggato:
Ago 17

An sla me tomba a l’han incidù coste paròle:
“La soa vita a l’é stàita gentila, e j’element an chiel talment mës-cià ansema
che la natura a podrìa alvesse e dì a tut ël mond:
chiel-sì a l’é stàit n’òmo”.
Coj ch’a l’han conossume a sorido
a lese costa retòrica veuida.
Ël me epitafi a l’avrìa dovù esse:
“La vita a l’é nen stàita gentila con chiel,
e j’element an chiel talment mës-cià ansema
che chiel a l’ha faje guèra a la vita
tant da stene massà”.
An vita i l’hai nen podù fé front a le lengasse,
adess ch’i son mòrt i deuv sotmëtme a n’epitafi
scolpì da un fòl!

(Tòch gavà da la Spoon River Anthology d’Edgar Lee Masters. La tradussion a l’é mia, ël lìber complet a l’é ambelessì. D’àutre mie tradussion ëd poesìe d’Edgar Lee Masters a son ambelessì, ambelessì e ambelessì.)

Taggato:
Ago 10

I son andàit ant l’òrt, stamatin – a j’era tanti di ch’i j’andasìa pì nen –, e i l’hai truvalo (com ch’a j’era lògich spetesse) pien d’erba. A l’é smijame na metàfora ciàira ‘d nòsta lenga: a l’abandon, solitaria, dësmentià.

I l’hai pensà che lòn ch’i peuss fé a l’é pì o meno gaveje un pòch d’erba, felo mnì un pòch pì bel. E se la ròba a mnirà nen passiensa, i l’hai nen la bachëtta màgica.

Desse da fé – fòra ‘d metàfora: parlelo, parlelo pì che d’àut; e peui scotelo e leslo, miraco scrivlo ‘dcò, minca tant, mincadun com ch’a l’é bon – a l’é lòn ch’i pudoma fé. Ëd pì ancheuj i pudoma nen pretende: sòld a-i na j’é nen, l’interesse për costa lenga a l’é pòch. A l’é parèj. Ma noi i pudoma l’istess desse da fé.

Nicola Duberti, pr’esempi, a l’ha butà ambelessì le dispense preparà për ël prim Laboratòri ‘d piemontèis ch’a l’ha tnù st’ann a l’università ‘d Turin.

Ròbe cite, as capiss. Ma chiel a l’é un ch’as dà da fé. Desse da fé.

Taggato:
preload preload preload
© 2017 Gianni Davico  Licenza Creative Commons