Domenico Torta, ant l’incontr ëd presentassion dël lìber Ciamemi nen poeta (Riva ‘d Cher, domìnica 4 dzèmber) a l’ha butà l’acent ansima a un problema ‘d tute le lenghe regionaj o minoritarie: mi i parlava dla necessità dë scrive “pì da bin ch’as peul”, për dila a la Barba Tòni, ma chiel a l’ha fàit noté che la poesìa ‘d Lino Vaschetti a l’é nen ant la pàgina, ma ansima a col chèr che domìnica a j’era lì, con chiel ch’a recitava ij sò vers, comovendse minca tant, rijend e fasend rije ‘l bel pùblich ch’a j’era.

Già, noi “purista” (com a l’ha ciamame chiel) i notoma j’acent, le e mesmute e via fòrt, ma com ch’i podrìo fërmé an sla pàgina le diferense ant la prononsia ch’a-i son, pr’esempi, an tra Cher e Riva ‘d Cher, quatr chilòmetro pì an là?

E pròpi ant la Prefassion al lìber ëd Vaschetti Domenico a arpòrta na sitassion ëd Marcel Proust ch’a spiega tante ròbe:

Non disprezzate la “cattiva musica”, siccome essa si suona e si canta molto più appassionatamente della «buona» ed a poco a poco si è riempita del sogno e delle lacrime degli uomini. Per questo vi sia rispettabile.

A l’é ‘l midem concet ch’a sotlineava, bele se da na mira diversa, Enrico Eandi ant ël coment fàit a mé artìcol dl’àutra sman-a: la fonetisassion dla grafìa, për dila con soe paròle.

Già, cost – dla trascrission ëd na lenga viva – a l’é un problema nen eliminabil. Antlora ‘l travaj ch’a peul fé un lenghista a l’é col d’aprossimesse al parlà, bin savend che a ruvrà mai gnanca davsin a l’espression ëd na lenga viva.

Coment ëd n’amis:

Mi i fasìa dificoltà a lese «é!», i l’avrìe dovùje buté la tradussion.

E un letor, an comentand un pòst ambelessì, a scriv:

Peccato che non vi sia in parallelo una buona traduzione in Italiano per tutti coloro che non sono specialisti della lingua Piemontese, che potrebbero godere dei benefici effetti di una maggiore conoscenza.

Mi i son un pòch stofi d’arsèive ‘d coment parèj. La tradussion ëd n’arvista? I dovrìa miraco tradùe cost blògh an italian? An inglèis? An esperant?

Mi, nò.

Gramàtiche e dissionari a esisto. Costa lenga neolatin-a a l’ha des sécoj dë stòria scrita. Chi a sa nen ch’a vada a scòla. E chi ch’a j’anteressa nen, ben, i dovoma nen piasèj-je a tuti.

Ant le sman-e passà i l’hai publicà an cost blògh quàich coment (sì, sì e sì) ansima al rëscontr an sla grafìa dla lenga piemontèisa arlongh ij sécoj. Adess i veuj dì la mia.

Mi i l’hai ancaminà a scrive an piemontèis dòp ai vint agn. I j’era iscrit a la facoltà ‘d lettere, minca ròba scrita am apassionava, e amprende a scrive an piemontèis a l’é stàit come saré un cercc – na ròba natural, cartesian-a squasi. I l’hai ancontrà na grafìa – un-a sola – e bin volenté i son stàit a le regòle, com ch’a l’é normal quand ch’a s’amprend na lenga scrita.

Se adess am disejsso «a venta cambié tut» i sarìa pront a cambié – mé ùltim lìber a parla, an doe paròle, dla gòj ch’a deriva dal cambiament. Ma për cambié a-i va un motiv, e mi i vegh nen dij motiv për passé da la grafia stòrica a cola mincadì (Eandi-Villata).

Nen un motiv filològich: la grafìa mincadì a l’é nen gropà a gnun-e tradission, a l’é na semplificassion «mecànica». E ambelessì am ven an ment lòn che Cesare Pavese a scrivìa ant la Prefazione a Moby Dick:

Avere una tradizione è meno che nulla, è soltanto cercandola che si può viverla.

Nen un motiv pràtich: chi ch’a scriv o les nen an piemontèis adess a lo farà nen con na grafìa diversa, bele se pì fàcila.

Tut sòn, dit con tut ël rispet ch’i l’hai për Enrico Eandi: i conòss soa passion për ël Piemont e i sai perfetament che a l’ha car come mi e come tanti àutri l’avnì (e ‘l present) ëd nòsta lenga. Ma ‘l piemontèis a l’ha na grafìa codificà da la tradission: a peul nen piasèjne, ma a l’é parèj. E amprende a scrive an piemontèis a l’é fàcil, bon ben fàcil (i peuss testimonielo përchè ch’i l’hai falo): a basta ch’a-i sia la motivassion.

Anventesse na grafìa, për mé cont, nò, a l’ha nen sens: i podoma nen pensé che an semplificand is butroma an tanti a scrive. Ël piemontèis a l’é na lenga ch’a meuir (nen mòrta), con tute le dificoltà dle lenghe regionaj. Ma a l’é la lenga mia, mé pais, mé cheur.

Am dà un sens particolar scrive, parlé dël piemontèis quand ch’i son lontan da ca. Ancora ‘d pì ancheuj, da n’Autogrill an mes a l’Italia, tornand da na vacansa/travaj.

Lòn ch’a l’é ‘l piemontèis s’it l’has gnun da parlelo ansema? Am ven an ment Clivio bonanima:

Fin ch’i vivo i l’avrai da parleje piemontèis a qualchedun.

Bin, boneur che a ca a-i é na famija pronta a pensé con mi an piemontèis. Andé fòra a l’é bel përchè a-i son j’artorn.

E coste doe righe scrite an pressa a son an tute le manere na canson d’amor për mia lenga, për mia pòvra lenga piemontèisa.

Minca tant am riva na mail da quaidun, conossù o bele nen conossù, ch’am dis brav për lòn ch’i fass ambelessì e ch’am invita a seguité parèj.

L’ùltima an ordin ëd temp iér sèira, da Censin, un fieul an piòta nen piemontèis ma ch’a l’ha pijasse l’angagg dë scrivlo e parlelo.

Bin, quand ch’i les coste mail mé cheur as vemp ëd gòj. Përchè a la finitiva a l’é për moment come cost ch’i scriv.

Coste mail am dan da pensé. Pr’esempi ch’i soma rari nantes in gurgite vasto. I soma pòchi, ciapà ant na ròba ch’a val gnente e che doman magara a-i sarà gnanca pì. Ma i-i soma, i soma ambelessì, i foma ‘d ròbe. Navigare non necesse, vivere necesse – that’s it.

A la finitiva a lòn ch’a-i serv ël piemontèis, a Censin? A lòn ch’a serv ël piemontèis? Bele parland da na mira pràtica (visadì lassand da part la definission dl’identità e dl’essensa ‘d na përson-a), mé piemontèis am giuta a pensé an manera pì sclinta e precisa, e am fà vëdde ël mond an manera un pòch pì slargà.

Mersì Censin, e mersì a tuj coj ch’a dédico quàich moment ëd so vita a lese costi tòch.

Tut considerà, a son nen ròbe cite.

Ant ël pòst ëd l’àutra sman-a monsù Panero, l’autor dël Dissionari dla lenga alman-a e piemontèisa, a arcordava un concet ch’a duvrìa esse natural (ma a l’é nen): a l’é nen necessari passè da l’italian për andé dal piemontèis a n’àutra lenga o viceversa. Costa riflession a j’era stàita për chiel a la base dla creassion ëd soa euvra.

Da na mira lenghìstica a l’é n’afé perfetament normal, përchè ‘l piemontèis a l’é na lenga neolatin-a tant come l’italian o d’àutre; ma da na mira pratica i soma fongà, as capiss, ant n’ambient italian e donca i soma portà a pensé che traduve pr’esempi dal fransèis al piemontèis a sia na ròba dròla.

Ma për Clivio, tant për dì, a j’era normal.

E mé professor Riccardo Massano a l’avìa passà n’ora a lesme soe tradussion an piemontèis ëd poeta latin, lòn ch’a l’é stàit probabilment lë scat ch’a l’ha fame pensé al piemontèis nen mach come la lenga ‘d ca, ma come na lenga a tuti j’efet.

An mé cit – si parva licet, as capiss – l’istessa ròba am càpita con mia cita granda, quand ch’am ciama ‘d paròle an inglèis ch’a conòss nen: mi i-j jë dijo an piemontèis, e a më smija la ròba pì natural dël mond. Com dì: an col moment l’italian a esist nen, a l’é mach në strument ëd comunicassion come n’àutr, con la midema dignità ma lontan.

Ma ‘d pì: ël vantage pì gròss a l’é la sensassion ëd capì na frisa ‘d pì ‘d com ch’a l’é fàit ël mond, d’esse për un cit moment na frisa pì davsin a l’essensa dle ròbe. Sensa passé da l’italian.

Im n’ancòrz, im n’ancòrz. Ij nùmer a parlo ‘d pì che doi million ëd parlant piemontèis, ma la mia realtà specìfica a l’é diferenta. Quand ch’i j’era gagno tut d’antorn a mi a j’era piemontèis, adess parlelo con quaidun (gavà la famija strèita strèita) a l’é pì na festa che la régola.

A lo dis bin Davide Filié, an comentand un vers (“Ci si sveglia una mattino che è morta l’estate”) ëd na poesìa ‘d Cesare Pavese, Mito:

Quanto mi piace questa frase. Non so perchè, ma ogni volta che la leggo, a distanza di anni o mesi, rivedo sempre le stesse immagini, e provo le stesse identiche sensazioni. Un misto di nostalgia struggente e di piacere nel rievocare la spiensieratezza e la magia dell’infanzia, quando tutto il mondo parlava ancora la mia lingua. C’è il mio paese, il campanile della chiesa, il vecchio lavatoio e mia nonna, sempre lei. E quel cielo azzurro come sa esserlo a settembre in Piemonte.

L’istess concet ëd Piergiorgio Graglia ant la canson Davanti a ca (dal CD Stòrie):

E me vego ‘ncò masnà mentre coro ‘n pressa a ca
e mia mare che prepara da mangé
e me vego ‘ncò masnà coj genoj sgarognà
mentre gieugo con mè frel davanti a ca

Ma coste sensassion a veulo nen dì fé l’elògi dij temp andàit (minca temp, a basta ch’a sia vèj, a l’é bon); a veul dì mach rendme cont ch’i ston pì nen ant un mond piemontèis.

O almanch pì pòch: përchè am basta andé a la Piata e spassëggé për coj paìs – Droné dzora a tuti –, o a l’improvista e për cas parlé an piemontèis con quaidun dla mia età, ëd ròbe ‘d minca dì come ‘l gòlf, për capì che tant sì, ma nen tut a l’é andàit e perdù.

Ambelessì ‘l prim guest blogger ëd GoPiedmont, Michel dij Bonavé, ch’a dis la soa ans la question dla grafìa. Da lese (e magara da comenté, përchè nò?), e për ij contnù, e për ël bel deuit, e për le paròle precise e antiche ch’a dòvra.

—

A sarà përchè a l’é Natal o përchè ’l cel a l’é gris con d’anonsi ’d fiòca, ma i l’hai gòj ëd buté giù doe righe su n’argoment dël qual a sarìa mej tase sperand che ’l temp a fèissa chiel da meisin-a e a varièissa le blëssure. Miraco a l’é ’n rasonament ch’i vorerìa scrive sla litra adressà al Bambin Sant, cola che da tanti ani, tròpi, i scrivo pì nen.

Ël nòstr mond, i lo soma, a va a bsach e për colpa dj’òmini pì che dla natura. J’òmini a son na rassa ’nvadenta, coma ’l gramon e le ronze, e fra ij tant difet ch’a l’han a-i é ’dcò col d’esse presuntuos. La presunsion d’esse superior a tut e a tuti con la pretèisa d’avèj an esclusiva l’anteligensa. Dëscute ’d cost argoment am porterìa lògn e donca i lo chito sùbit. Tutun a l’é pròpi n’at ëd presunsion sensa fin col ëd vorèj fiché ’l povron (ël nas, ël bech e via fòrt) an tute le còse e serché ’d rangeje an manera ch’a vado pì bin për nòstra comodità o vantagi. I l’oma già vist coma che ij tentativ ëd buteje le rëdne e la musaròla a la natura a sio arvelasse, bin soens, n’arma a dobi tajent e lòn ch’a sbaruva ’d pì a l’é quand che costi ’ntërvent a ven-o fàit na frisa «da bòrgno», sensa podèj antërvedde col ch’a sarà l’artorn negativ an sle nòstre biòche camolà.

Iv faso n’esempi tant për capisse e përchè a peul na frisa spieghé ’l përchè ch’i l’hai butà ’n tìtol dròlo e fàit an acrònim (gifra). Ant j’ùltim ani a l’é spantiasse la mòda d’andé, nen mach a bustiché lë spassi ch’a sirconda la Tèra o gieughé con arzigh ansema a j’àtom, ma ’dcò ’d vorèj intré ’nt la disposission ëd coj mon ch’a ten-o su la vita dla natura, visadì modifiché la genética dj’esse ch’a vivo. I l’oma parèj vist nasse n’àutra gifra ch’a dà sparm: O.G.M., ch’a vorerìa dì Organism Geneticament Modificà. I restoma ancora a l’avàit për dëscheurve lòn ch’an porterà coma conseguensa malëgna cost vorèj bustiché la vita ’nt sò creus, ëd sigur a-i sarà ’dcò sì l’àutra facia dla midaja.

E bin, adess i direve: «Andoa ch’a veul rivé sto fabiòch ch’an conta dij cossòt con ël color ëd le tomàtiche e dij vailèt con ij còrn da cravon?». Alora a l’é ’l moment ch’iv ciairissa mè pensé.

Così coma la natura con tute soe sòrt bariolà d’esse giborant o furmiolant a dà dapress a n’ordin e a ’d régole nen da l’òm stabilìe, parèj a càpita ’dcò për l’òm midem e për sò comportament e evolussion an tute le nuanse. Fra le nuanse i veuj buteje ’dcò le lenghe, le parlade (ij dialèt vernacolar coma quaidun a bëstëmmia), an pòche paròle ij son ch’a ven-o dovrà për capisse fra ’d noi. Costa atitùdin a l’é dësvlupasse sotbrassëtta con la chërsùa ’d cola ch’a ven ciamà (i savrìa nen dì fin-a a che mira con sust) CIVILTÀ. Soa evolussion a l’é nen finìa, ma a seguita con ëd régole nen ëscrite e, coma aspet ch’a venta nen dësmentié, a-i é col che soens l’evolussion a pòrta ’dcò a la mòrt. An efet a l’é n’esperiensa ’d tuti ij di cola che a-i son ëd lenghe, ëd parlade ch’a van a finì, a meuire, o përchè a sparisso coj pòpoj ch’a-j dòvro opura përchè d’àutri a-j mepriso a la mira ’d feje scomparì (e cost a l’é l’aspet pì grev e magonant, ma belavans la stòria dl’umanità a l’é pien-a ’d costi aveniment andoa che Càin a massa sò frel Abel).

La prepotensa e la presunsion uman-a a l’é rivà ’dcò ambelessì, ant ël camp ëd le lenghe, sercand d’ampon-e ’l vorèj o ’l balin d’un (o ’d pòchi) ant ij confront ëd j’àutri. Scond mi a l’ha nen amportansa coj ch’a son ij nùmer an bal përchè minca un a l’ha ’l drit ëd dovré la forma d’espression soa pì gënita, peui, fra tuti, a venterà trové la manera ’d capisse con në sfòrs ëd volontà ch’a monta dzora dij prinsipi përsonaj. A l’ha nen sens vorèj serché ’d trové na forma d’espression ch’a sia global andasend a dëscàpit ëd cole locaj fasendje sparì o ambaronandje ’nt un canton ëscur. Ël concet, spiegà dai savant ëd costa materia motobin mej che da mi (e i-i preuvo gnanca), ëd lenghe veicolar, ch’a servo për capisse fra tanti, e lenghe ancëstraj, ch’a son l’espression pì creusa d’un pòpol, a l’é na còsa spiegàbil da la siensa.

Pròpi përchè le forme d’espression, le lenghe, a son gropà a j’esse uman e a jë stan ansema arlongh a soa evolussion (da l’età dla pera e dle barme scure fin-a ai ras-cia-cel e a l’esplorassion ëd lë spassi sideral) a l’é normal e giust e lògich ch’a l’abio la libertà ’d trasformesse sensa ’d forsadure. Ant ij temp passà a l’era già provasse a ’nventé na lenga ch’a dovìa esse parlà da tuti, l’Esperant, ma l’arzultà a l’é nen pròpi stàit col ch’as proponìa l’inventor.

Avsinandse a nòstr mond pì pcit dël Piemont i s’arcorzoma che a-i son ëd përson-e ch’a l’han avù la bela idèja ’d propon-e, an camp lenghìstich, la midema còsa che d’àutri òm dë siensa a veulo fé (ambelelì a-i é daré l’angagg mascheugn e sagnos ëd coj ch’a veulo vagné semper ëd pì e a tuti ij cost) con j’esse vivent. Se ambelelà a l’é dovrasse la forma gifrà dont i l’hai parlà anans, O.G.M., con la lenga nòstra i proponrìa (vist ch’a l’é na ròba a la mòda e a fà spatuss) cola ’d L.P.M. che mi i spiegherìa parèj: Lenghe Proditoriament Modificà. Për chi a veul ciairisse ’l significà dël termo Proditòri i-j diso d’andé a lese lòn ch’a na diso ij vocabolari dla parlada toscan-a.

An efet a l’é tratasse pròpi ’d sòn: sauté feura, dòp d’avèj travajà ant lë scur ëd le cròte dij cospirator, con na proposission ëd na grafìa neuva për la lenga piemontèisa. Lenga che, con tute soe nuanse soasìe, a l’ha pròpi nen dabzògn, an cost moment ëstòrich ant ël qual a venta loté për n’arconossiment legislativ e fé ij sàut mortaj për nen lassé dëstissé la fiama dij nòstri parlé genit, d’un cambiament radical. La còsa ch’a peul fé pì mal, ant un moment mal fé coma cost ëdcò për na crisi econòmica ch’as dëscaria an manera greva sla coltura, a l’é pròpi cola ’d propon-e ’d division creuse an sen a chi a dovrìa nopà dimostré la pì granda union ëd but e ’d fiuse. La scusa, pì o meno fàussa, ëd na semplificassion a va a meuire dë ’dnans a lë bzògn ëd nen anventesse ’d régole neuve ch’a pijo ’l pòst ëd cole veje. Régole a j’ero e régole a-i saran. Sensa régole as peul nen trovesse na convension gràfica dë scritura ch’a l’abia la speransa ’d survive e d’esse dovrà. Minca grafìa ’d qualsëssìa lengagi a l’ha ’d régole acetà da chi a veul dovrela.

Se pròpi a podìa esje l’esigensa ’d n’intervent për rende pì sempia e bel fé la scritura, costa a dovìa s-ciòde dal travaj concordà dij savant ant la materia e nen seurte da l’esigensa d’un-a përson-a (o pòchi sò cambrada) për vagné na notorietà sgrafignà con j’onge o për seurte da j’angavign ëd na mediocrità evidenta.

Belavans tute le lus neuve, bel cole pì mascheugne, a san ambaluché dë spìrit e ’d ment pronte a deje dapress, a l’é semper stàit parèj ant la stòria dl’umanità. Peui a s’ancrosio le paròle come na vira a s’ancrosiavo ij saber ant ij duel, le posission as cristaliso su ròche an oposission e ’l mal ch’a na sarà la conseguensa as vëdrà con ël temp. Pròpi coma për j’O.G.M. ëdcò con le L.P.M. i androma ancontra a sai nen qual conseguense, ma ’d sigur nen a boneur ëd cola ch’a podrìa esse na càusa comun-a.

Ël temp a smasirà, a graverà, a sotrerà, a spantierà, a fortirà i conòsso nen qual solussion e mi, miraco i l’avrai nen ël piasì o ’l magon ëd vëdla.

Tornand a l’inissi, a la veuja dë scrive na litra al Bambin, i savrìa gnanca con precision lòn che ciameje. I l’hai nen la presunsion d’esse da la part giusta, ma lòn ch’i sento a l’é che minca ’ntërvent ëd costa sòrt a peul nen porté a gnente ’d bon. Le còse a devo andé anans scond le régole naturaj e nen con dë stravirament gropà a j’uman-e ambission ëd grandëssa. Donca, mè car Bambin Gesù, i vorerìa che ti it portèisse, nen mach a mi, ma a tuti un bel fàit ëd bon sust da già ch’a l’é lòn che ’d pì a manca sì sla Tèra e, ëd conseguensa, ëdcò an cost cit cantonin dël Piemont. Fà an manera ch’as pianta lì ’d dovré la guèra për oten-e la pas, ant tuti ij camp e argoment, ëdcò për le lenghe naturaj che mi it ciamo ’d vorèj guerné coma sava dle rèis pì creuse e nen coma dësmora ’nt le man ëd chi a veul fene usagi a sò caprissi.

Scot-me òh Bambin Sant e dane na man an manera ch’i peusso ancora për ampess dovré la lenga dël cheur për scrive e recité j’orassion a ti e për capisse fra ’d noi piemontèis.

Tò Michel dij Bonavé