Va là n’esempi ‘d Piemont ch’a bogia. Silvana Testore, Clara Nervi e Langa Astsan-a: esempi ‘d piemontèis sclint, sempi, sincer.

Adess col concors literari, La me tèra e la so gent, a l’è rivà a l’edission ch’a fa des. Ij detaj ambelessì. Dal band midem:

Continuiamo a ribadire che tutti devono scrivere esprimendosi nella parlata del proprio paese, contribuendo così nel nostro piccolo al mantenimento della bella Lingua Piemontese in tutte le sue diverse sfumature che la rendono unica.

Bin giugà Silvana. Ël piemontèis a meuir? Da che a-i son ëd ròbe parèj, a ven difìcil da chërde.

Bepe Sané, “Dragonòt” për j’amis, përson-a pasia e an-namorà dël Piemont, a l’ha fame ‘l piasì ‘d dì la soa an sël rëscontr an sla grafìa dla lenga piemontèisa arlongh ij sécoj.

(L’idèja mia a l’é cola d’avèj pì pont ëd vista possibij an sla question, për testimoniansa e documentassion për chi ch’a l’é anteressà a la question.) Ambelessì a segue sò tòch – con un mé mersì bon ben gròss, as capiss.

—

A sarà n’ann fà che ël professor Sergi Gilardin a l’avìa nonsià an sla Ragnà ch’a sarìa stàit-ie un Rëscontr an sla “Grafìa dla lenga piemontèisa ant ij sécoj”. Mi i l’avìa mai avù l’ocasion ëd vëdde un dij Rëscontr an sla lenga piemontèisa dont a l’avìo parlame tant, e i l’heu spetà con anpassiensa ch’a-i rivèissa ij di dël Rëscontr.

Gilardin a l’avìa spiegà bin che ël but dël Rëscontr a l’era studié an manera diacrònica (visadì arlongh ij sécoj) ël dësvilup dla grafìa dla lenga piemontèisa. I son arcorzume, quand che i parlava dël Rëscontr a d’amis piemontèis o piemontesista, che a l’avìo ëd dificoltà a capì che ël but dël Rëscontr a l’era sempi parèj. Soens j’amis a së spetavo d’àutr; për esempi, un a l’avia dime che ant ël Rëscontr a sarìa dovusse stabilì “com ch’a së scriv an piemontèis”. E i son pa riussì a spiegheje che ël piemontèis a l’é scrivù da almanch 900 agn e ch’a-i é pa dabzògn dë stabilì adess com ch’a së scriv.

L’episòdi a l’é servume a antrodùe col che për mi a l’é un gran mister. A-i é pa gnun argoment ch’a apassion-a ij cultor ëd le lenghe regionaj (piemontèis, véneto, etc.) com col ëd la grafìa. A-i é sempe dle gran discussion an sla grafìa ëd coste lenghe, e soens a-i é quaidun ch’as buta lì e a anventa dle neuve manere dë scrivje. La pi part dle vire, chi ch’a anventa dle neuve grafìe peui a-j dòvra pa e a scriv pa gnente, parèj ste grafìe anventà a resto litra mòrta e a fan mach confusion. Mi i continuo a pa capì com l’afé d’anventé dle neuve grafìe a sia tant apassionant.

Ma vnisoma al Rëscontr. Viagé për stra e autostrà al saba ëd matin a l’é riposant, e a neuv ore dël saba ëd matin Vërsèj a l’é motobin tranquila. La zòna dël Rëscontr a l’é motobin bela, con tant verd e bele gesie. Ant ël parch anté i l’heu parchegià, i l’heu vëddù n’enorm Ginko Biloba, na pianta ch’a l’é un fòssil vivent, ùnica pianta ancora viventa ëd tut sò Órdin, e un Liriodendron Tulipifera anco’ pi àut, con le caraterìstiche dròle feuje a ponta piata.

Ël Rëscontr a së tnisìa ant ël fiamengh Salon Dugentesch, dël 1200, un-a dle tape dla Via Fransìgen-a, restaurà da pòch agn. Ël pùblich a l’era bastansa nombros, i saroma stàit da 50 a 70 përson-e; i l’heu podù saluté tanti amis: Gioanin Ross, Michel Bonavé, Dàvid Damilan, e (finalment) conòsse ëd përson-a Albina Malerba, Sergio Notario, Fransesch Rubat Borel, Dàvid Filié.

Ël Rëscontr a ancamin-a con ël professor Gilardin che a presenta ël prim test romanz, ël “Sarament dë Strasborgh” (d’842) ansema a soa vërsion alman-a. La vos ëd Gilardin a riess a rende quase literari coj antich test.

Peui a ven la prof. Alda Rossebastiano (ëd l’Univërsità ëd Turin) che a presenta n’arserca an dzora a na desen-a ëd test del 1300 e del 1400. L’anàlisi dij test a l’é fàita con l’agiut dël computer, e a son stàite analisà le solussion gràfiche sia për le vocaj sia për le consonant. Ij test a son ciarament anfluensà dai modèj gràfich latin, e a l’é mal fé trové trassa dle vocaj turbà e dla “e” mësmuta. La Rossebastiano a l’ha dit che a son pa stàit pijà an considerassion ij test dij Sermon Subalpin, pi vej ëd 200 agn, përchè a son dij “test multi-lenga”, giustificassion che i l’heu pa capì.

A sara la matinà Fransesch Rubat Borel. I son an contat an sla Ragnà con Fransesch da vàire agn, e con un nòm parèj im lo imaginava almanch ëd mia età. Con mia sorprèisa a l’é motobin pi giovo. Fransesch a presenta n’arserca an sij test dël 1500 e 1600, a parte da l’Opera Jocunda ëd l’Alion (1521), ël prim lìber stampà an piemontèis. L’antërvent ëd Fransesch a l’é un dij pi anteressant, përché a confronta la grafìa piemontèisa con cole vzin-e milanèise, genovèise e emilian-e. Ant un test dël 1600 dël bolognèis Giulio Cesare Croce, l’autor dël Bertoldo, as treuvo 4 canson piemontèise, anté la “n” velar a l’é scrivù con na solussion gràfica particolar.

Ant l’antërval i l’heu aprofitane për fé un bel vir për Vërsèj, sità ch’i l’avìa mai visità. Vërsèj a l’é bin tnùa, tranquila, i son capità ant na piassa ch’am arcordava la Piassa dël Palio ëd Sien-a. A l’é piasume l’ideja d’andiché le veje ca con ij nòm ëd le famije stòriche ch’a son stàit-ie.

Al dòp mesdì a ancamin-o le prof. Candida Rabbia e Carla Becchio che a presento n’arserca an sl’euvra d’Edoard Ignassi Calv (fin dël 1700). Minca tant ël Calv a s’ispirava, për quaich noanse, a la grafìa dël fransèis, la grafìa dël ‘700 a l’é mtobin vzin a cola ch’i dovroma adess.

Dario Pasero a presenta peui n’arserca an sla grafìa dovrà dal Pare Ignassi Isler (1700). Dario Pasero a l’ha parlà ëd soa anàlisi fàita an dzora a 4 manscrit ëd j’euvre dl’Isler. Na notassion anteressanta: an dzora ai manscrit, as dis che le canson ëd l’Isler a son an “lenga piemontèisa”.

D’apress a-j tocava a Gianluca Perrini, che a l’ha fàit na carelà an dzora ai prinsipaj autor dë 1800. Perrini a l’é n’àutra giovo sorprèisa: con studios com Rubat Borel e Perrini, la tradission djë studi an sël piemontèis a l’é sigurà për un bel pòch. Perrini as lassa porté un pòch da la passion, fin a arzighé ëd polemisé contra la grafìa “a l’italian-a”.

L’ultim antërvent dël di a l’era ëd Giovanna Viglongo, che a l’ha arpassà le tape che a l’han portà a la formalisassion ëd la grafìa piemontèisa standard, cola che a ven ëdcò ciamà “grafia Pacot-Viglongo”.

Ël Rëscontr a continuava për mesa giornà a la dumìnica ëd matin, ma i l’heu pa pi podù andé. An tùit ij cas j’antërvent ëd la prima giornà a l’avìo coatà tuta la stòria dël piemontèis, da j’Orìgin ai di d’ancheuj. A-i é da dì che la prima giornà a l’é filà via seulia, sensa che ël moderador (Gilardin) a l’abia mai dovù antërven-e.

Për mi ël Rëscontr a l’é stàit anteressant che pi a podìa pa, e adess i speto con ampassiensa j’At, ch’a surtiran l’ann ch’i ven. Sens’àutr, da adess an anans, qualsëssìa studi an sla grafìa dël piemontèis a dovrà partì da j’arzultà presentà an coste doe giornà.

24 otóber 2011
Bepe Sané (Dragonòt)

I l’heu nen podù partissipé al rëscontr an sla grafìa dla lenga piemontèisa arlongh ij sécoj, e antlora i l’heu ciamaje da chi ch’a j’era ‘d dì la soa. Gianluca Perrini am manda “doe righe a la bon-a”. Mi, chi l’hai na gròssa amirassion për chiel da quand, a fà des agn, i l’hai conossulo a un cors ch’a j’era vnù a fé a Cher con Gianfranch Gribàud, i lo ringrassio pròpi tant e i buto ambelessì a segué sò tòch.

—

Saba 15 e dumìnica 16 d’otober, a Vërsèj, a l’é tnusse ‘n rëscontr an sla stòria dla grafìa piemontèisa, vorsù e organisà dal prof. Sergi Girardin (Sergio Gilardino).

Mi i l’hai partecipà mach a la prima dle doe giornà ‘d travaj, doncre coste mie nòte a son nen complete.

Ël prof. Girardin a l’ha fait n’antrodussion general an italian, sotlignand l’amportansa dla tradission ant la codificassion dle lenghe minoritarie; peui a l’ha parlà, sempe an italian, Alda Rossebastiano (dl’Università ‘d Turin), ch’a l’ha pijà an esame la grafìa ‘d na pugnà ‘d test piemontèis dël Tërzent e dël Quatsent, andoa a-i é già n’embrion ëd cola ch’a sarà peui la grafìa moderna, përchè /ü/ e /u/ a son marcà, coma ancheuj, con u e o, damantrè /ə/ e /ö/ a son nen marcà e a l’é nen ciair se la grafìa nn (coma an personna, fontanna) as debia les-se [ŋ] o [ŋn] (mi i penso che personna a fussa prononsià [pər’suŋna].

La paròla a l’é peui passà a Francesco Rubat Borel, ch’a l’ha esaminà ij dësvlup gràfich dël piemontèis ant ij sécoj XVI e XVII. Ant ël dòp-mesdì Candida Rabbia a l’ha parlà dla grafìa d’un manuscrit dl’Artaban Bastonà d’Edoardo Calvo; sùbit dòp, Dario Pasero a l’ha analisà na quatren-a ‘d manuscrit islerian trovà ‘nt ël «Fondo Patetta» ant la Sità dël Vatican. Pasero a l’ha armarcà che «ant la grafìa ‘d coj document a-i é già l’80% ëd la grafìa d’ancheuj». Peui i l’hai parlà mi, ch’i l’hai fait la stòria dla grafìa piemontèisa da la gramàtica dël Pipin a la fin dl’Eutsent; Giusep Goria e sò fieul a l’han parlà dle solussion grafiche escogità da Arturo Aly-Belfadel për soa Grammatica e, dulcis in fundo, Giovanna Viglongo a l’ha ancërmà l’uditòri con soa rievocassion dj’agn «eròich» ëd la SELP e dla restaurassion dla nòrma clàssica da part ëd Pinin Pacòt e Andrea Viglongo.

A s’é nen parlasse diretament ëd Bruno Villata e ‘d soe proposission grafiche. Mi, sensa fé ‘d nòm, i son përmëttume ‘d dì che la grafìa piemontèisa a fonga soe rèis ant na tradission secolar. Campé ai crovass cola tradission a l’é n’afé motobin arzigos, ch’a peul avèj d’efet disastros an sl’avnì dla lenga. Mia idea a l’é che la grafìa stòrica a debia esse la base ‘d qualonque normalisassion sissìa. Mi i son për na semplificassion dj’acent e dl’usage dij tratin, ma ant ël rispet dij prinsipi fondamentaj consacrà da la stòria e da l’usage. “Semplificassion ant la tradission” a l’é mia divisa.

Ël pùblich e j’autri relator a l’han apressià mie considerassion.

La giornà a l’era bela e la sala pien-a.