L’àutra sman-a i l’hai portà mia cita cita, singh agn e un tòch, për la prima vira da n’amisa – nò, probabilment a l’é pì davzin al vèj dì che chila a l’ha portame mi –, e an cola ca a j’ero ‘dcò papà e mama ‘d cola gnera.

A na bela mira la mama am sent parlé an piemontèis a Michela, e da lì ‘l discors a robata an manera natural an sël piemontèis. E un-a për un-a a ven-o fòra tante ròbe: pr’esempi che ‘l papà a parla piemontèis (e antlora i ancaminoma a dovré an tra ‘d noi costa lenga, naturalment con na bela dòse ‘d san-a gena piemontèisa), pr’esempi che un CD ch’a scoto sovens e volenté a l’é col dl’amis comun Domenico Torta. Pr’esempi.

Ansoma na lenga a l’é n’afé complicà përchè as trata dl’identità ‘d na përson-a, a s’arziga dë sconfiné ant la polìtica e via fòrt. Ma na lenga a l’é ‘dcò – e ant l’istessa manera – na ròba sempia come na canson ch’an pias.

Na ròba sempia, na manera d’esse e ‘d comuniché. An pensand a lòn ch’i pens mi quand ch’i pens al piemontèis am ven-o an ment le paròle ‘d Laura Dossena, na tradutris che an sò blògh a dis (parland ëd concet come minimalism e decluttering, ma a la finitiva a më smija ch’i parlo dl’istessa ròba):

Ma è difficile. Tante volte ti mordi la lingua: sei stanco di farti guardare come se fossi un mentecatto, sei stufo non di sentirti fare sempre non le stesse domande, perché alle domande di chi è genuinamente curioso rispondi sempre con piacere; ma di vederti opporre sempre le stesse obiezioni come altrettanti muri di gomma. Sei stanco delle scuse (le riconosci perché per tanto tempo sono state anche tue), sempre le stesse, che gli altri avanzano come se tu volessi convincerli e loro si sentissero in dovere di giustificarsi. Sei stanco di vedere la gente che si mette sulla difensiva, ed è anche un po’ a disagio. Quasi vorresti tranquillizzarli, dirglielo che tu non vuoi fare proseliti, che non ti senti il guru de noartri e non te ne importa un fico secco di “convincerli”.

Ecco, chila a parla ‘d ròbe completament diferente ma la mecànica a l’é la midema. Mi i deuv nen convince gnun, i deuv nen vende gnente, i l’hai gnun-e bataje da fé con chi ch’a sia.

I son ëstrach ëd feme vardé come s’i fussa un beté.

A la finitiva ‘l piemontèis për mi a l’é sòn, pr’esempi parlelo con gena con na përson-a con la qual miraco i dovrìa parlé italian. Na ròba sempia, na manera d’esse. Mi.

Riccardo Camerlo, Borichèt për j’amis, a l’é un pare ‘d famija ch’a sërca ëd tiré su soe masnà mej ch’a peul e ‘me ch’a peul. An efet an si tre agn, a dis, “a l’é stàita mia atività prinsipal…”

I l’avìa ciamaje dë scrive quaicòs për cost ëscartari. Ambelessì soe riflession ansima a un tema ch’i l’oma car tuti i doi, lese an piemontèis a le masnà.

(Con un gròss mersì. Bon ben gròss: a conta ‘d ròbe ch’a servo a tuti ij pare e le mare ch’a veulo lese an piemontèis ai cit e a san nen da anté ancaminé.)

—

La produssion literaria për masnà a l’é motobin varià. A ancamin-a con ij lìber an goma, che ël nadin a deuvra për fé ël bagn e ch’a l’han an minca pàgina mach na plancia e na paròla con ël nòm ëd l’oget figurà, a séghita con le conte curte che maman o papà a-j leso an ëtnisendlo an fàuda la sèira prima d’andé a deurme, e a va anans fin-a a le stòrie pì complicà, da lese an vàire vire.

Al gognin a-j pias lese ij lìber vàire vire ëd fila, fin-a scasi a frusteje – a l’é për lòn che coj për ij pì cit a l’han le pàgine ëd cartronin: la masnà a dësvlupa nen mach l’atension, ma ëdcò j’abilità micro-motòrie, an amprendend a volté le pàgine. Passà ij doi agn a-i ancàpita peui n’eveniment ëstrasordinari e emossionant: l’anteresse ëd la masnà a sghija viaman da la plance colorà al test: a veul amprende a lese!

L’editorìa dij lìber an piemontèis për masnà a l’é fosonanta. A-i son dle desen-e ëd tìtoj: conte e fàule d’autor piemontèis clàssich o modern, tradussion da Esòp o Fedro, Perrault o Andersen, e via fòrt.

An general però a son nen dij volum ch’a peulo compagné ël matòt da soa nassensa fin-a a la scòla, ma a van bin për fieuj già pì grand: ij test a son motobin soagnà, ma a-i son pòchi dissegn për podèj piase a ‘n cit ëd ses mej. N’ecession a l’é ël volumet Faulëtte, publicà da Gioventura piemontèisa, ch’a conten tre conte: minca pàgina a l’ha a da na banda un gròss dissegn ësbërlusent e da l’àutra ël test, scrivù bin gròss. Belavans i l’hai l’ampression che da na mira editorial ël cost dël travaj gràfich a l’é tròp àut për podèj publiché con profit tanti d’àutri lìber përparèj an piemontèis.

Lòn ch’as peul fesse? Na solussion che, conforma a mia esperiensa, a marcia bastansa bin a l’é cola ëd pijé un lìber an n’àutra lenga e contelo a la masnà an fasend la tradussion an piemontèis an sël moment. An sa manera però le potensialità d’un lìber a së sfruto nen ëd fasson pien-a. An sël moment a peulo manchene la paròla, l’espression o la tornura ëd fras giusta; da na vira a l’àutra a peul ancapitene ëd dovré dle paròle diferente, e a le masnà a-j piaso j’arpetission precise; peui sòn a-j giuta nen ai pì grand a amprende a lese, përchè a-i é na diferensa antra ‘l test ëscrit e le paròle.

Antlora coma fé? A ventrìa podèj fabrichesse dij lìber antëcà, ma nen tuti a l’ha le capassità gràfiche o ël temp për felo.

N’agiut a l’é vnume da na colession ëd libret an anglèis ancaminà na quaranten-a d’agn fa: «Mr. Men and Little Miss» (a-i na j’é ëdcò na version an fransèis: «Monsieur Madame»). A son tanti libret cit, bastansa a bon pat, ëd na dosen-a ëd feuj con a drita un dissegn amusant e a snistra chèiche linie ëd test ëd la stòria. A son tornà ëd mòda e as treuvo an tute le librarìe antërnassionaj e an vàire ëd cole monolenga.

A venta avèj a disposission n’ordinator, na stampanta, dij feuj, dle tisòire e dla còla. Dnans a tut a së stampa na tradussion dël test (scriv-la nen a man: ij lìber an piemontèis a son nen ij fieuj ëd la serva). Un a peul ëdcò fé dle modìfiche con dij but educativ (për esempi, a mi ch’i son moralista am pias nen che monsù Gatij a vada an gir a feje gatij a la gent ch’a travaja, e i-j la conto un pòch diferenta). Peui un a artaja ël feuj a mzura dël lìber e a lo ancòla an sël test original.

I peuss garantì vàire agn ëd leture passionante, a parte dai dontré mèis dël cit. E s’i l’eve damanca, geneve nen a ciameme le tradussion ëd coj ch’i l’hai (mach për utilisassion përsonal: con ël sucess ch’a l’han avù si lìber, i chërdo ch’a son motobin gelos dij sò drit d’autor). I veule n’atast? Valà ël prinsipi ëd Monsù Pastisson:

A l’era na matinà assè bela. Ël sol a l’era già àut. E a brilava. An sj’erbo, j’osej a j’ero già dësvijasse. E a cantavo. Nopà, an na ca pitòst delabrà, pròpe an mes a ‘n pra, cheidun a l’era ancor nen aussasse. It andvin-e chi? Sò dësvijarin a l’é butasse a soné…

Marta a l’ha ondes agn, a l’é na compagna ‘d mia cita granda. Na fijëttin-a studiosa, curiosa, alegra. Quand ch’a l’é stàita un pàira ‘d dì con noi a la Piata a l’é vnume natural parleje an piemontèis: përchè a la Piata la lenga dominanta a l’é ‘l piemontèis, përchè ambelelà daspërtut a-i é ‘l piemontèis, përchè a më smijava na ròba simpàtica.

E chila a l’ha acetà la sfida: a l’ha ancaminà a rëspondme an piemontèis. Prima con n’ociada, peuj con na paròla genà, peuj con doe, peuj con na frase antrega. A l’ha fàit col che an lenghìstica as ciama ël déclic, con ël soris e la semplicità dij sò ondes agn.

Già, costa a l’é na ròba cita. A muderà nen ël cors dla stòria ‘d nòsta lenga, ma am fà piasì ch’a sia parèj. Che la curiosità ‘d na fijëttin-a a slonga bele mach ëd na minuta la vita ‘d na lenga, ëd na coltura, ëd na tradission. Përchè ti e mi i soma nen mach ti e mi, i soma tut l’erbo ‘d famija, për dila con Tavo Burat:

Pare e Mare

quat grand,
eut ëpceron…

ij vej a son
milanta

cobia
a cobia

rèja
d’agraf

an gabi
scarbolëtte

E an ti (ti Tavo, ti Marta, ti mi, ti ch’it lese) “‘me ant un tracior sò sangh a cola”.

Brava Marta, ël piemontèis at ringrassìa.

Riccardo “Borichèt”, “un ch’a l’ha a cheur soa lenga”, a l’avìa fàit na bela tradussion ëd na conta për ij cit, L’òm ch’a piantava j’erbo ëd Jean Giono.

Quàich dì fà i l’hai publicà ambelessì na mia cita conta, Tonelo ël sirvan monelo. Alora chiel a më scriv e am ringrassia (ma com ch’a sarìa a dì? I son mi ch’i ringrassio ti!), e antratant am manda na soa version ëd La levr e la bissa copera.

“Fane lòn ch’it veule”, am dis. Mi i son bon ben content ëd butela ambelessì e ‘d contribuì, mersì a chiel, a fé chërse – ch’a sia pura ‘d pòch – la literatura an piemontèis për nòste masnà.

Dël 1953 Jean Giono a publicava da Gallimard na bela stòria, L’homme qui plantait des arbres.

Riccardo, un ch’a l’ha a cheur soa lenga, a l’ha fane na tradussion an piemontèis ch’i l’hai butà ambelessì.

I soma nen andàit a ciameje a l’editor ij drit dla publicassion, com ch’a sarìa bon-a nòrma an costi cas, e përchè a sarìa na stòria longa, e përchè a l’é nen naturalment n’at fàit për vagneje, e përchè i confidoma ant la benevolensa pòstuma dl’autor. As capiss che tuta la responsabilità a l’é mia, bele che Riccardo a l’abia fàit tut ël travaj.

E ambelessì as peul vëdde la stòria e sentla an fransèis.

Për ij pare e le mare: stampela e lesijla a vòste masnà, a farà bin a lor e a farà bin a vojautri.

Për Riccardo: un mersì a basta sertament nen për lòn ch’it fà, ma an tute le manere mersì.