Ij mùsich a son-o / e Lisa a ciapa ij sòld
ij taro a balo / e Lisa a-i na dà gnun
gnun, gnun, gnanca ën sòld
(Domenico, anté ch’it sé? A-i va toa consulensa për costa sitassion popolar!)

Lë stat dël piemontèis, antèis nen mach come lenga, ma come coltura ant ël sens pì pien dla paròla, a l’é bin diferent se pensà a Turin, un pòch fòra dla sità o ancora un pòch pì an là.

Ël Roé a l’é a mes’ora da Turin, ma – an costi termo – a desen-e d’agn.

Quàich desen-a d’agn pì anans, nen pì andaré: përchè com ch’a l’ha scrivuje Bepe dël Matarel, un letor, a Batista an soa rubrica an piemontèis dzora la Gasëtta d’Alba, “a l’han fane chërde che fé ‘l contadin a j’era ‘aretrà’, che i dovìo campé via le pianele quadre cheuite piemontèise për buté le pianele ‘venessian-e’, e ij mòbil fàit ant ël pais dl’Ikea e via parèj…”, për conclude che “a l’é ora d’arpensé an creus a tuta nòstra stòira, e ti e t’ën giuti”.

Premëssa longa, për dì che véner 11 dë stèmber, a 9 ore ‘d sèira an piassa San Michel a la Montà (Montà d’Alba), a-i è ën concert (a gratis) dij Bona Vista, memòria stòrica dël brando, ch’a presento sò CD ëd mùsiche tradissionaj dël Roé sonà scond la tradission con jë strument a fià.

As sin-a a la locanda dla Masca, lì d’acant. E peuj a-i é ël bal a palchèt. E masurche, valser, polche, brando e via fòrt.

L’idèja – e già mach costa a merita na làuda sincera – a l’é cola ‘d fërmé arie e sonorità veje ‘d tre sécoj prima ch’as perdo për sempe. Ma con la fòrsa ch’a-i é da cole bande – la famija Scarsi, Corrado Quadro e chi sa vàire d’autre përson-e an gamba ch’i l’hai nen l’onor e la bon-a sòrt ëd conòsse –, i soma tranquij për quàich generassion almeno. Dësnò com a së spiegrìa cola mës-cia ëd vej e giovo, sensa solussion ëd continuità? Nò, ambelelà ël temp a l’ha na dimension diversa che an sità.

(Boneur ch’i son nen na an sità, boneur ch’i ston nen an sità, boneur che mie masnà a chërso nen an sità.)

Ël festival ëd mùsica sèltica a l’è na eut agn fà mersì a l’incontr tra la Pro Loco ëd Butiera e ij Musici Vagantes, visadì ‘l nòst Enzo Vacca e ‘l fieul Martino. St’ann a propon tre apontament:

- 17 luj, abassìa ëd S. Antòni ‘d Ranvers: consert d’arpa d’Arianna Savall, compagnà dal violinista svedèis Petter Johansen;
- 18 luj, cesa parochial ëd Butiera: consert d’arpa d’Enzo Vacca;
- 19 luj, piassa dël Pòpol a Butiera: consert dla Massimo Giuntini Band.

Tuti ij consert a son a neuv ore ‘d sèira. L’intrada a l’é a gratis.

J’autri i-i conòss nen, bele ch’i sia sicur ch’a sio bonben an piòta; ma an tute le manere ‘l 18 a l’é na bon-a ocasion për scoté torna Evoa!

Un-a dle dëscoverte ch’i l’hai fàit an Cile.

Un sit come cost a spiega nen da bin lòn ch’as treuva andrinta a cole stansie ‘d Palazzo Grosso. A venta vintreje, e mej ancora parlé con Domenico Torta për capine un pòch ëd pì.

An cole stansie frèide – l’invern a finirà, as capiss, ma prové a visité ‘l musé a dzèmber, sensa riscaudament e con la fiòca fòra – a-i é la stòria nòsta, documentà con precision e amor. É, përchè sensa precision lì andrinta a-i vintra gnente, e Domenico l’amor për la mùsica a l’ha ant ël sangh.

Pien dë strument, ancheuj perfetament fonsionant, ch’it capisse nen com ch’a fasìo ij nòsti vej a costruije con tant soagn. Un përcors ch’a part da lontan e a riva fin-a a ancheuj. Nò, fin-a a doman.

E, com ch’i l’avìa già dit, a-i é damanca ‘d përson-e ëd bon-a volontà, d’arsercador che – dnans ch’a fassa neuit – a vado për le campagne a cheuje cole abilità che, dësnò, ant ël gir ëd pòchi agn a saran perse për sempe, sensa possibilità d’apel.

A mi am pias la mùsica popolar. An Còrsica a l’é piasume andé a sente ij grup ch’a sonavo pr’esempi ant j’òsto a la sèira, caté dij CD d’autor ch’i conossìa nen, o bele ch’i conossìa già, parlé ëd mùsica corsa con d’àutre përson-e dl’ìsola.

Però peui i sentìa nen parlé cors al marcà, për la stra, an sla spiagia. E gavoma pura ij pòst dij turista anté che naturalment a-i son pòchi cors. Ma ant ij pais a l’é capitame quàich vòlta – da ràir – ëd sente parlé cors, e squasi sempe a j’ero dij vèj ch’a parlavo.

E donca i l’hai pensà che la mùsica a va bin, përchè a l’é na manera d’arnové la tradission, ma ant l’istess temp a l’é na manera ëd fela andeurme, përchè da mentre che noi i sonoma la coltura pratica, ëd minca dì – che a veul dì mi che i parl con l’avsin an cors (o an piemontèis, a l’é l’istess) – a meuir.

E donca i vegh cost perìcol: che le sovension dàite a la mùsica a sio come un contentin ch’an dan a nojautri piemontèis për sté brav: foma quàich CD minca tant, quàich concert, però antant a l’é nen che ‘l piemontèis a ven-a parlà ëd pì.

E donca a la fin a–i é la mòrt dla lenga.

Un-a dle canson pì anciarmante e emossionante ch’i l’hai scotà st’ann a rësguard dël piemontèis a l’é nen piemontèisa: a l’é “Els Cigalons de Canalda”, cantà da Chacho Marchelli con l’Ariondassa a la festa dël Piemont ëd Cherasch. Ambelessì a-i na i é na version ëd n’àutr grup: nen ròba da prim premit, ma a dà l’idèja.

A l’é na canson bon ben sempia, a parla ëd tre amis ch’a torno da na festa a la primalba e as compagno l’un l’àut a ca. A l’ha tocame dzora ëd tut la descrission ch’a l’ha fane Chacho prima ‘d cantela. A l’é an catalan, a fà part d’un CD che l’Ariondassa a l’ha publicà dël 2004 con El Pont d’Arcalis.

An particolar, bele se i capiss pòch dël test (mancansa da empinì), a l’ha colpime tant l’espression “i foscor de matinada”, përchè i m’imagin bon ben bin costi tre amis ch’a torno a ca quand che a l’é pì nen neuit ma a l’é ancora nen dì e a-i é costa pòca luce nen ciàira. E am ven an ment pare Dante (Purg., I, 115-117):

L’alba vinceva l’ora mattutina
che fuggia innanzi, sì che di lontano
conobbi il tremolar de la marina.

Chacho e ‘l Purgateuri, na contradission an termo?

Mè car Domenico,

a-i son dle paròle (dle paròle? basta! vojàutri a Riva e noi a Cher i dijoma ël paròle! e për sbalià ch’a sia scond la gramatica piemontèisa, varda barba Tòni: «an giuganda a ‘l paròle») che jér sèira i l’hai sentù ripete da ti, paròle che donca – donca! ma quand mai a Riva a l’é sentusse costa paròla? – a fan part ëd toa vita presenta: confusion, document («Anté ch’a son ij document?» a l’é squasi un refrain an tò parlé) a son cole ch’am ven-o an ment ëd longh.

Confusion. Bele Sòcrate a disìa ‘d nen savèj gnente, e a lo disìa da përson-a savia. Ma mi i l’hai vist ëd përson-a e tocà con man lòn ch’a veul dì esse n’enciclopedìa viventa dla mùsica. It vegh già a neghé, a dì che ‘d nò, che ti it sas gnente, ch’it ses – aponto – confus. Ma mi i l’hai vist! I j’era!

Document. «Mostreme ij document!» Ti it veule le preuve, it veule savèj, a basta nen ch’at parlo ‘d tradission popolar, ëd fòlk e via fòrt. Giustament, as capiss. Ma j’ignorant complet ëd mùsica come mi a vego un disch ch’a-i pias e a lo cato, për tanti a l’é nen bel fé – i vorrìa squasi dì ch’a l’é nen possìbil – cheuje le cite diferense. Ëdcò ‘d sòn a venta ten-e cont.

Ma jér sèira, an surtend da l’autogrill ëd San Pàul (da na viëtta lateral e nen da la surtìa «giusta» – ma cola ch’a l’é peui, la surtìa giusta? cola ch’a l’é l’intrada giusta? e, bele se i savèjsso cola ch’a l’é, a sarìa important pijela?), it l’has dime n’àutra ròba ch’a l’ha fame resté ambajà: ch’i son tò amis. (An precisand che j’amis a son coj ch’it cudisse nen quand ch’a l’han damanca ëd ti – ma i sai che për ti a l’é nen parèj.) A-i é quaicòs ëd pì important ant la vita? Miraco sì, ma l’amicissia a l’é bin an àut an qualsëssìa classìfica.

Donca i son onorà. Onor, n’àuta paròla ch’it l’has dovrà: an parland dla gòj ch’it l’avìe a soné con dij sonador – a Riva i dirìe musicant – sicurament ëd prima categorìa, bele che a sonèisso dij tòch ch’a fan nen part dla tradission.

A la fin, i l’hai fàit tante paròle – pròpi mi che, con Vittorini ch’a disìa ch’a-i andarìa silensi për diverse generassion, i dijo ch’a venta nen fene tante – e i l’hai gnanca dit na paròla dzora ël cìvich musé dël paisagi sonor, un dij tò proget pì anciarmant e visionari, na testimoniansa – silensiosa, e a l’é nen n’ossimor – dël tò amor për ij tò vej, ël tò pais e tut lòn ch’it l’has respirà da quand ch’it ses nassù. Testimoniansa tant pì pressiosa adess che tut a va a rabel, che – për dila con Pavese – a manco nen j’idèje, a-i manca ‘d gent ch’a fassa ‘d ròbe: ch’a vada ant le ca a scoté, a pijé nòta, a registré. E col musé, col at d’amor për la tèra – la toa tèra, ma i vorrìa dì la nòsta tèra, an essend ch’i son chërsù al tèj Lussi, ch’a l’é nen Riva për dontré pass – jér sèira a j’era duvert mach për mi. Torna, i son onorà. E content.

Tò
Gianni

PS : e òstich nò, a-i é nen an sij vocabolari.

Un dij frut ëd la festa dël Piemont, për mi përsonalment, a l’é stàit ancontré cost òmo. I podrìa andé a pé a sò ca, ma fin-a a pòchi dì fà i savìa nen chi ch’a j’era, i l’avìa mai ancontralo.
I l’hai parlaje a la festa. O mèj: chiel a l’ha parlame; mi – l’arlev – i l’hai scotà. E i l’hai capì che cost òmo a l’é un genio dla mùsica, nen mach piemontèisa. E a l’ha nen damanca ëd savèj tute le bale ch’i dijoma nojàutri dj’acent aùss o grev e via fòrt, përchè ant la mùsica a l’é n’enciclopedìa viventa.
Ùnich problema: i riess pì nen a chité dë scoté sò CD, “Saré l’uss e butè fòra ‘l gat!”
Da vardé ‘dcò: http://www.youtube.com/watch?v=6WSKxFr_2nw