pensé dzora lìber, event e përson-e gropà al Piemont e a la lenga piemontèisa
Svergné: beffeggiare, schernire, fare gli sberleffi. Noi i sërcoma ‘d fé ël contrari! Mersì a Riccardo Borichèt për costa paròla ch’i conossìa nen.
… e tante àutre ansigne scrite “pì da-bin ch’as peul” ch’i conòss nen o ch’im ricòrd nen ma a-i son, òh s’a-i son!
“Il friulano è una lingua con diciotto dialetti” (Pier Paolo Pasolini cità da Marco Paolini)
Ël piemontèis […] a venta scrivlo, òh già, e pì da-bin ch’as peul, a scòla dl’arsigneul, un reul d’an pare an fieul, dissionari a la man. Barba Tòni (Antonio Bodrero), Ël Pì-a-mont-tèis
1. lë scrit a l’é bel, e im rend cont che për mi na ròba a l’é vera s’a l’é scrita. me mond a l’é fàit ëd paròle scrite – travaj, blògh, articoj e via fòrt. e con Bobbio quand ch’i vegh bele un bijet dël tram për tèra am ven da cheujlo për leslo. e peui i l’hai fàit diverse tradussion ultimament, dzora ‘d tut da Lavorare stanca (për cola veja idèja, che chi a sa s’a mnirà mai realtà, ëd publichene la version completa an piemontèis – e alora a l’é un pòch come portesse anans con ël travaj), e peui Lee Masters, Buzzati.
2. però d’àutra part im rend cont che na lenga come la nòsta a esist s’a l’é parlà. përchè la lenga scrita a peul esse un balin, ma la lenga parlà a l’é la realtà. la lenga viva.
3. e alora ancheuj i son torna sì a dì la mia. ma gnanca a dì la mia: pitòst a parlé ‘d gnente, mach a parlé un pòch an piemontèis, për sente ‘l son ëd na lenga. ancheuj i ston nen disend gnente, ma sente ‘l son ëd na lenga a veul dì che na […] continua a leggere »
A vnirà ël di che ‘l dé giovo a sarà n’òm, sensa pen-a, con ël mòrt soris ëd l’òm ch’a l’ha capì. Bele ‘l sol a passa lontan anrossand le rive. A vnirà ël di che ‘l dé a savrà pì nen anté ch’a j’ero le rive ‘d na vira.
It dësvije na matin ch’a l’é mòrtie l’istà, e ant j’euj a arbeujo ancor splendrior come ier, e a l’orija ij fracass dël sol fàit sangh. A l’é cambià ël color dël mond. La montagna a toca pì nen ël cel; le nìvole a s’ambaron-o pì nen come fruta; ant l’aqua a tralus pì nen na pera. Ël còrp ëd n’òm fastudià as piega, anté che un dé a respirava.
Ël gran sol a l’é finì, e l’odor ëd tèra, e la libera stra, colorà ëd gent che a conossìa nen la mòrt. As meuir nen d’istà. Se quaidun a sparìa, a j’era ‘l dé giovo ch’a vivìa për tuti e a conossìa nen la mòrt. Ansima ‘d chiel la tristëssa a j’era n’ombra ‘d nìvola. Ël sò pass a stupìa […] continua a leggere »
Ancantà dal mond a l’é rivame n’età che i tirava dij gran pugn ant l’aria e i piorava da sol. Scoté ij dëscors d’òmo e ‘d fomne nen savend rësponde a l’é pòca alegrìa. Ma ‘dcò costa a l’é passà: i son pì nen da sol e, s’i sai nen rësponde, i sai fene a meno. I l’hai truvà dij compagn trovand mi midem.
I l’hai dëscurbì che, prima ‘d nasse, i son vivù sèmper an òmo frem, padron ëd soa përson-a, e gnun a savìa rësponde e tuti a j’ero calm. Doi cugnà a l’han durbì un negòssi – la prima fortun-a dla nòstra famija – e ‘l forësté a j’era serio, calcolador, sensa pietà, meschin: na fomna. L’àutr, ël nòstr, an negòssi a lesìa ij romanz – an pais a j’era tant – e ij client ch’a vintravo as sentìo rësponde con pòche paròle che ‘l sucher nò, che ‘l solfà gnanca, ch’a j’era tut esaurì. A l’é capitaje pì tard che cost ùltim a l’ha daje na man al cugnà falì.
A pensé costa […] continua a leggere »
A venta ch’i lo confessa: bele se am manca nen tant ai sinquant’agn, bele se ij lìber a son la mia vita, i l’avìa mai lesù Il deserto dei Tartari ëd Dino Buzzati. Bin, mersì a mia cita granda st’ann an Còrsica i l’hai vempì col veuid. E alora i l’hai pruvà, quasi për schers, a virene an piemontèis un tòch, cole che për mi a son le pàgine pì bele – e centraj – dl’euvra. Miraco a l’é na manera për esorcisé la paura ch’i l’hai – ch’i oma tuti – ëd resté dij Giovanni Drogo për tuta la vita.
—
Distèis an sël let, fòra dël reu dël lumin a petròlio, antant che a gabolisava an sla soa vita, Giovanni Drogo anvece a l’é stàit pijà a l’amprovista da la seugn. E antant, pròpi cola neuit – òh, se a l’avèjssa savulo, miraco a l’avrìa nen avà veuja ‘d dreume – pròpi cola neuit a ancaminava për chiel na nen riparàbila fuga dël temp.
Fin-a a antlora chiel a j’era andàit anans për l’età spensierà dla prima […] continua a leggere »
I girerai për le stra fin ch’i sarai straca mòrta i savrai vive da sola e vardé ant j’euj minca facia che a passa e resté la midema. Cost fresch che a monta a sërcheme le ven-e a l’é un dësvij che mai ant la matin i l’hai pruvà ver parèj: mach, im sent pì fòrta che ‘l me còrp, e un tramblament pì frèid a compagna la matin.
A son lontan-e le matin ch’i l’avìa vint agn. E doman, vintun: doman i surtirai për le stra, i na arcòrd minca pera e le liste ‘d cel. Da doman la gent a arpìa a voghme e i sarai drita an pe e i pudrai fermeme e specieme an vetrine. Le matin ëd na vira, i j’era giovo e i lo savìa nen, e gnanca i savìa d’esse mi ch’i passava – na fomna, padron-a ëd chila midema. La maira cita ch’i son stàita a l’é dësvijasse da un pior durà për dj’agn: adess a l’é come se col pior a fussa mai stàje.
E i l’hai mach anvìa dij color. Ij color a pioro nen, a son come un dësvij: doman ij color a torneran. Mincadun a surtirà për la […] continua a leggere »
Lùn-es matin i son dësviame prest, për un-a ‘d cole longhe marciade ch’am pias fé ambelessì an Còrsica. Anvers neuv ore i j’era an sla spiagia dla Tenutella, na bela riva pen-a a nòrd ëd Porto Pollo, e a l’ha pijame un desideri fòrt ëd parlé con quaidun an piemontèis. Ambelelì, ant ël meno probàbil ëd tuti ij pòst.
Quàich meis fà i l’avìa conossù un monsù ch’a l’avìa contame che tuti j’agn a va an cola spiagia. I pensava quasi d’andelo a sërché ant ël camping ch’a-i é lì për dije bondì monsù, ciaciaroma na minuta. Ma peui a l’é smijame na ròba tròp dròla, i l’hai lassà perde e i son tnume mia veuja.
Però, an general, a l’é nen na bruta sensassion, cola-lì, cola ‘d vurèj scoté e parlé na lenga e podèilo nen fé? I son butame a parlé da sol mach për sente ‘l son ëd mia lenga mare.
—
E miraco un pòch për na sòrta ‘d compensassion mnisend via da cola midema spiagia, quàtr ore pì tard, im girava minca tant a vardé Porto […] continua a leggere »
An sla me tomba a l’han incidù coste paròle: “La soa vita a l’é stàita gentila, e j’element an chiel talment mës-cià ansema che la natura a podrìa alvesse e dì a tut ël mond: chiel-sì a l’é stàit n’òmo”. Coj ch’a l’han conossume a sorido a lese costa retòrica veuida. Ël me epitafi a l’avrìa dovù esse: “La vita a l’é nen stàita gentila con chiel, e j’element an chiel talment mës-cià ansema che chiel a l’ha faje guèra a la vita tant da stene massà”. An vita i l’hai nen podù fé front a le lengasse, adess ch’i son mòrt i deuv sotmëtme a n’epitafi scolpì da un fòl!
(Tòch gavà da la Spoon River Anthology d’Edgar Lee Masters. La tradussion a l’é mia, ël lìber complet a l’é ambelessì. D’àutre mie tradussion ëd poesìe d’Edgar Lee Masters a son ambelessì, ambelessì e ambelessì.)
I son andàit ant l’òrt, stamatin – a j’era tanti di ch’i j’andasìa pì nen –, e i l’hai truvalo (com ch’a j’era lògich spetesse) pien d’erba. A l’é smijame na metàfora ciàira ‘d nòsta lenga: a l’abandon, solitaria, dësmentià.
I l’hai pensà che lòn ch’i peuss fé a l’é pì o meno gaveje un pòch d’erba, felo mnì un pòch pì bel. E se la ròba a mnirà nen passiensa, i l’hai nen la bachëtta màgica.
Desse da fé – fòra ‘d metàfora: parlelo, parlelo pì che d’àut; e peui scotelo e leslo, miraco scrivlo ‘dcò, minca tant, mincadun com ch’a l’é bon – a l’é lòn ch’i pudoma fé. Ëd pì ancheuj i pudoma nen pretende: sòld a-i na j’é nen, l’interesse për costa lenga a l’é pòch. A l’é parèj. Ma noi i pudoma l’istess desse da fé.
Nicola Duberti, pr’esempi, a l’ha butà ambelessì le dispense preparà për ël prim Laboratòri ‘d piemontèis ch’a l’ha tnù st’ann a l’università ‘d Turin.
Ròbe cite, as capiss. Ma chiel a l’é un ch’as dà da fé. Desse da fé.