Im n’arcòrs da tanti segn. Mé piemontèis a l’é nen pur com ch’am piasrìa ch’a fussa, tante vire i fas fiusa ansima a l’italian e – për dila sempia – i vir an piemontèis un pensé italian. A l’é nen parèj ch’a dovrìa esse, ma com ch’a podrìa esse diversament? I son na ant n’ambient assolutament piemontòfon, ma ancheuj tante ròbe a son cambià.
I podrìa dì che mé piemontèis a j’era dzora ‘d tut inbound, ma adess a l’é pì che àutr outbound: le cite a amprendo ‘l piemontèis ch’i parl mi, ch’a l’ha tante mancanse e difet.
I na parlava ambelessì n’an fà, e ancheuj la situassion a l’é la midema. Però che fortun-a, i pens, bele con tute le magagne che mia lenga a l’ha, avèj na lenga mia, ch’a l’é ‘d papà e mama e prima ‘d lor dij nòno, dij grand, dj’ëpceron…
A-i é chi ch’a l’ha dilo prima ‘d mi e mej che mi:
Pare e Mare
quat grand,
eut ëpceron…
ij vej a son
milanta
cobia
a cobia
E an mi «‘me ant un tracior sò sangh a cola». I pens a le paròle ‘d Tavo Burat e im sent fòrt, a va bin parèj.
A l’é mnùita con la lun-a rossa,
a l’é mnùita con la lun-a pien-a,
da le sënner ëd Gramsci
democràtica e seren-a.
A mangia, a mangia për la stra
a l’é chërdusse faraon-a,
e a l’é nopà stàita mach
la galin-a Maddalena.
A j’era na galin-a veja,
ma a smijava sempe neuva,
e a l’é angrassà për quarant’agn
sensa mai fé j’euv.
Ma un bel di a l’é mnùit ël di
ëd torné a dé tut andaré:
a l’é restaje Maddalena
sensa piume an sël daré.
E as dëspera
matin e sèira:
«Papà a robava
ma mi i son brava!»
Tuta colpa dij pito,
dle ochëtte e dij polast,
se da grand ij mé polin
a mniran nen osej.
Maddalena dle lamente,
che a sta lì, che a speta e a spera,
Maddalena sensa dent,
vitimista ëd cariera.
Maddalena dij padron
che a van bin tuti quant:
a jë stan tuti an sij cojon,
però a manda j’àutri anans.
A cambia drapò
e as dëspera,
a lo cambia torna
e a dura n’ora…
Maddalena, Maddalé
Maddalena dij miràcoj
it paghe un e it na veule tre
Maddalena, Maddalé.
Maddalena, Maddalé
Maddalena dij colpevoj
tuti quant foravia ‘d ti
Maddalena, Maddalé.
A cambia drapò
e as dëspera,
a lo cambia torna
e a dura n’ora…
[còro] Chi a sàuta nen a l’é na galin-a Maddalena;
figuromse se am na va bin un-a.
Chi a sàuta nen a l’é na galin-a Maddalena;
mi i më sbat da la sèira a la matin.
Chi a sàuta nen a l’é na galin-a Maddalena;
im freghe përchè ch’i son na galin-a.
Chi a sàuta nen a l’é na galin-a Maddalena;
i son un polast ma i son pa fòla.
Cost amor për ël gal am consuma;
tuta colpa dla gent che a sta a Roma.
Chi a sàuta nen a l’é na galin-a Maddalena;
mi i më sbat da la sèira a la matin.
Chi a sàuta nen a l’é na galin-a Maddalena;
im freghe përchè ch’i son tròp brava.
Chi a sàuta nen a l’é na galin-a Maddalena;
i son un polast ma i son pa fòla.
[parlà] Sì as fan tuti ij sò spòrch còmod:
mi i ston mach për mé cont.
Al sò pòst i sarìa fame sente:
mi, le ròbe, i-i mand pa a dì…
Mi, le ròbe, i-i fas nen daré dle spale:
i son brava, e tuti quant as na profito.
I vad fòra da ca për sërché mi midema:
se am treuva quaidun àutr deme un crij.
A l’é pa vèra ch’i l’abia mai tòrt:
a son j’àutri ch’a l’han mai rason.
E a l’ha nen pan
e a l’ha nen vin,
e a ciapa ‘l can
e ‘l paisan.
Maddalena, Maddalé,
Maddalena dj’acròbata:
prima a j’era e peui a-i é nen,
Maddalena, Maddalé,
Maddalena, Maddalé,
Maddalena dij tò còmod:
a basta che a vada bin a ti,
Maddalena, Maddalé.
Maddalena, Maddalé,
Maddalena dij pronòstich:
‘Mi i l’avìa dilo che…’
Maddalena, Maddalé.
Maddalena, Maddalé,
Maddalena dij colpevoj:
tuti quant fòravia ‘d ti,
Maddalena, Maddalé.
Va là n’esempi ‘d Piemont ch’a bogia. Silvana Testore, Clara Nervi e Langa Astsan-a: esempi ‘d piemontèis sclint, sempi, sincer.
Adess col concors literari, La me tèra e la so gent, a l’è rivà a l’edission ch’a fa des. Ij detaj ambelessì. Dal band midem:
Continuiamo a ribadire che tutti devono scrivere esprimendosi nella parlata del proprio paese, contribuendo così nel nostro piccolo al mantenimento della bella Lingua Piemontese in tutte le sue diverse sfumature che la rendono unica.
Bin giugà Silvana. Ël piemontèis a meuir? Da che a-i son ëd ròbe parèj, a ven difìcil da chërde.
Ancheuj i lesoma doi tòch gavà dal Cit prinsi, ant la bela tradussion ëd Gianluca Perrini.
—
La volp a l’é stàita ciuto e a l’ha beicà pr’un péss ël cit prinsi:
«Për piasì… domest-me», a l’ha dit.
«Volonté», a l’ha rëspondù ‘l cit prinsi, «tutun i l’hai pa vàire temp. I devo trové d’amis, e i l’hai tante ròbe da conòsse».
«Un a conòss mach le còse ch’a domestia», a l’ha dit la volp. «J’òmo a l’han pa pi ‘l temp ëd conòsse. A cato da j’arvendior le ròbe già fàite. Ma dagià ch’a-i é gnun arvendior d’amis, j’òmo a l’han pi gnun amis. Se ti ‘t veule avèj n’amis, domest-me!»
«Lòn ch’a venta fé?» a l’ha ciamà ‘l cit prinsi.
«A venta avèj motobin ëd passiensa», a l’ha rëspondù la volp. « A l’ancamin ti ‘t setras na frisa dëscòst da mi, parèj, ant l’erba. Mi ‘t vardrai con la coa dj’euj e ti ‘t diras pa nèn. Le paròle a fan nasse ‘d malintèise. Ma minca ‘n di it podras ëstete ‘n cicinin pi davzin…»
Ël cit prinsi a l’é tornà ‘l di dòp.
«A sarìa stàit mej ch’it tornèisse a la midema ora», a l’ha dit la volp. «Se ti ‘t ven-e, si ch’i sai, tùit ij dòp-mesdì a quatr ore, da tre bòt mi i comensrai a esse contenta.
Tan ch’a passa ‘l temp, mia contentëssa as farà pi granda. Quand a sarà quatr ore, i tacrai a esse agitosa e inchieta: i scurvirai ël pressi dla contentëssa! Ma s’as sà nen quand ch’it ven-e, mi i savrai mai a che ora pronté mè cheur… a-i é damanca dij rituaj».
—
A l’é tut un gran misteri!
Për voiàutri ch’i-j veule ben al cit prinsi, coma për mi, tuta a cambia ‘nt l’univers se da càich part, as sà nen andoa, na fèja ch’i conossoma nen a l’ha, é o nò, mangià na reusa.
Vardé ‘l cel e ciameve: la fèja a l’ha mangià o a l’ha nen mangià la fior? E i vëdreve che tut a cambia… ma ij grand a capiran mai che sòn a l’é motobin amportant!
Antoine de Saint-Exupery, Ël cit prinsi, tradussion ëd Gianluca Perrini, Turin, Gioventura Piemontèisa, 2000. L’edission an comersi ancheuj a l’é virà an piemontèis da Adriana Chiabrando e as peul truvesse ambelessì.
I l’hai gavà un bel pòch ëd giassa da la cort an costi di.
Gavé la giassa ‘d quàich centim da na cort ëd 400 méter quàder anviron – la cort ëd na ca d’ondes alògg e quàtr atività, visadì na sinquanten-a ‘d përson-e ch’a-i giro d’antorn – a veul dì tant temp: pala, pich, carëtta e pensé an libertà.
Saba, al prinsipi, i j’era da sol. I l’hai campà la sal (ch’i l’avrìa dovù buté prima) e peui i l’hai ancaminà a s-ciapé la giassa.
Dòp a un pòch quàich condòmino a riva a deme na man. Avsin, përson-e ch’it vëdde miraco minca di ma ch’it conòsse nen. A na serta mira a l’é rivaje na bassèja con tre bicej e na bota ‘d cògnach. Bel, a l’é bel bèive ansema. A më mnisìa an ment barba Tòni che dël piemontèis a disìa:
A venta ‘dcò subielo: ti canta e mi i subij,
d’àutri an compagneran, ciulucrìe e ciusij.
Am piasìa cola idèja dle ròbe fàite ansema, fàite përchè ch’a van fàite sensa vardé a chi ch’a-i tocrìa.
A j’era ‘dcò, naturalment, chi ch’a s’avsinava con d’idèje:
Bisognerebbe mettere più sale…
E alora la rispòsta a sarìa stàita pavesian-a:
Non voglio idee! Ne ho già troppe, di idee! Voglio gente che faccia le cose!
I
La stòria as dëstend nen
come na caden-a
d’anej sensa interussion.
An tuti ij cas
tanti anej a ten-o nen.
La stòria a conten nen
ël prima e ‘l dòp,
gnente che andrinta ‘d chila a bërbòta
a feu cit.
La stòria a l’é nen fàita
da chi ch’a la pensa e gnanca
da chi ch’a la ignòra. La stòria
as fà nen stra, as antesta,
a l’ha an ghignon ël pòch a pòch, a va nen anans
e gnanca andaré, a së spòsta ‘d binari
e soa diression
a l’é nen ant l’orari. La stòria a giustifica nen
e gnanca a deplora,
la stòria a l’é nen intrinseca
përchè a l’é fòra. La stòria a dispensa nen
carësse o colp ëd foèt.
La stòria a l’é nen magistra ëd gnente ch’an riguarda.
Ancòrsisne a serv nen
a fela pì vera e pì giusta.
II
La stòria a l’é peui nen cola ruspa ravagianta che as dis.
A lassa dij sotpassagi, dle cripte, dij beucc
e djë scondion. A-i é chi ch’a dzorviv.
La stòria a l’é ‘dcò benévola: a s-ciapa
tut lòn ch’a peul. Se a esagerèissa, certament
a sarìa mèj, ma la stòria a l’é curta
ëd notissie, a completa nen tute soe vendëtte.
La stòria a grata ‘l fond
come na rèj a rabast
con quàich s-cianch e pì d’un pess a scapa.
Quàich vòlta as ancontra l’ectoplasma
ëd në scampà e a smija nen particolarment alégher.
A sa nen ëd vesse fòra, gnun a l’ha dije gnente.
J’àutri, ant ël sach, as chërdo pì lìber che chiel.
Ël 6 ëd via Coni a l’é na ca veja
che gnanca na vòlta a l’era nen bela.
Davanti al porton, doe bale ‘d ciman
a paravo ij canton dël crep dij carton
ch’a intravo e cariavo jë scart ëd metal
da cola oficin-a, là an fond a la cort,
na cort con le sterne piantà an sël batù.
D’an mes a sta cort, se ti t’ausse j’euj
it vëdde ij pogieuj, carià dë stendùa con tanti tacon.
Su ògni pogieul j’é un pàira d’alògg
e un cess an comun; j’é nen na masnà,
j’é mach tant rabel e odor ëd frità.
A l’é pròpe lì, al fond dël prim pian, che son naje mi.
Mi i guardo ij pogieuj con cole ringhere carià dë stendùa,
là al fond ëd la cort a-i é ‘l finimond ch’a fà l’oficina
e ‘l cel lassù an aria a smija un tendon
d’un gris così spòrch ch’a crija: “Laveme”.
Am buta vërgògna. Vërgògna… ma ‘d còsa?
D’esse na sì, an mes a sta cort,
an cole doe stànsie col cess an comun,
i l’hai quasi paura ch’a-i sia quaidun
che ancora as ricòrda che mi i son nà sì,
paura ch’a-i passa quaidun ch’am conòssa,
dovèj ciamé scusa, dovèj-je conté
ël percome, ël përchè, che ij mé j’ero pòver.
Am monta ‘l magon e am ven da pioré.
Ma peui àusso j’euj lassù al prim pian,
e i vëddo mia mama… a rij e am fà ciao,
così, con la man: antlora am ven veuja
ëd core ‘nt la strà, fërmé ‘l prim ch’a passa,
crijéje: “Monsù! Ma a lo sa chiel che sì,
al 6 ëd via Coni, i son naje mi?”
Ancheuj GianRens Clivio (Turin, 18 gené 1942 – Toronto, 22 gené 2006) a compirìa stant’agn; e costa dumìnica a saran singh agn da la mòrt.
An sël nùmer 12 d’”é!” i l’avìa scrivune un cit arcòrd, ch’i but volenté ambelessì.
—
Chi ch’a ved ël Canadà
a lo smentia pròpe pa!
Medeòt a l’é chërsuje
Miclinòt a l’é nassuje,
Catlinin l’é canadèisa,
parla pej ‘d na piemontèisa.
(Gianrenzo P. Clivio, Ël Canadà)
Cari Medeòt, Miclinòt e Catlinin,
la prima vira che i l’hai ancontrave i j’ere andrinta a un lìber (Trenin, dësmore e buate. Poesiòte piemontèise për ij cit, Turin, Ca dë Studi Piemontèis, 2001: ëd gran longa ël pì bel lìber mai publicà dzora cost soget). Già, i j’ere tre nòm, tre masnajëtte che a fasìo caraté, a giugavo ai soldalin, con le buate e con le dësmore ëd tuti ij cit dël mond.
E peui, nen pì tard che n’an fà, ant un màgich dòp-mesdì i l’hai conossuve ëd përson-a: e i l’hai avù la preuva provà dl’esistensa dël piemontèis, viv, a 10mila chilòmetri dal Piemont, con Catlinin ch’a parlava an piemontèis a mia cita, che për l’ocasion a-i era dventà, naturalment, Bertin. É, përchè lòn ch’a vemp ël cheur a sentive parlé a l’é che vojautri, ant le situassion normale dla vita an conversand tra ëd voi, i parle piemontèis, là, a Toronto.
Vojautri ansema a vòst pare i seve diventà n’esempi – e che esempi – ëd piemontèis viv. Già, vòst pare. Adess vòst pare, col òmo che tant a l’ha fàit për deje dignità a nòsta lenga, a-i é pì nen. O mèj, a-i é ancora e da lassù av varda chërse, giovnòt quasi òmo e fomne che i andeve për ël mond.
Ma, sòn dzortut i veuj dive ancheuj, andé sempe pien d’orgheuj për vòst pare, për lòn ch’a l’ha mostrave an tuti costi, pòchi, agn ant ij quai i l’eve avù l’onor e la fortun-a ëd vivje d’acant. Porté sempe ant ël cheur soa fierëssa d’esse un piemontèis sitadin dël mond.
An sl’aria ëd Blowing in the Wind ëd Bob Dylan
A canta Rosanna Galleggiante
A la chitara: Mauro Cavagliato
“Vàire temp a venta che n’òmo a varda ant ël cel
përchè a sapia lòn ch’a l’é bel
Vàire orije a venta avèj ant la testa, chi sa
për sente pioré le masnà”
A l’ha colpime, quàich sman-a fà, trové për Turin costa reclam ch’a dòvra ‘l “dialèt turinèis”. A më smija bin giugà për tre rason:
1) a peul vesse capìa da tuti;
2) a tira certament l’atension përchè foravìa ma familiar ant l’istess temp;
3) fin-a ij piemontesista a deuvo esse content, dal moment ch’a conten nen dj’eror ëd forma e a ven descrita come “dialetto torinese”.
N’aprofondiment dl’argoment as treuva an cost artìcol sì. L’autor, Eugenio Goria, a parla dla reclam alimentar come un-a dle possìbile fòrse neuve dël piemontèis, e a sarà con n’interogativ:
Potrà la scoperta delle ricchezze gastronomiche del territorio essere il trampolino per la rivalutazione di un’importante risorsa linguistica e culturale?
Sinquanta e chèich agn. Cost a l'é mé mësté (e cost, ëdcò), costa mia passion, cost mé ùltim lìber.
Cost blògh a l'é stàit agiornà tuti ij merco dël mond dal 10 novèmber 2010 al 21 dzèmber 2016; peui a l'é mancaje 'l me amis pì car, e për sòn - almanch për adess - i l'hai chità. Dël doman i sai nen, ma për adess i scriv pì nen.
Claudio Panero: dissionari piemontèis-alman, piemontèis-inglèis, piemontèis-ebreo, piemontèis-provensal, piemontèis-russi e piemontèis-olandèis
Claudio Panero, an milanta agn ëd travaj "a temp pers" ("lavori ad alto rendimento", com ch'a dirìa Batista), a l'ha prontà ël dissionari alman-piemontèis e piemontèis-alman, ch'as peul dëscariesse a gràtis ambelessì.
Nen content, dël 2017 a l'ha prontane d'àutri singh ("pì modest", a dis chiel):
J’ùltim coment