Ambelessì ‘l prim guest blogger ëd GoPiedmont, Michel dij Bonavé, ch’a dis la soa ans la question dla grafìa. Da lese (e magara da comenté, përchè nò?), e për ij contnù, e për ël bel deuit, e për le paròle precise e antiche ch’a dòvra.

—

A sarà përchè a l’é Natal o përchè ’l cel a l’é gris con d’anonsi ’d fiòca, ma i l’hai gòj ëd buté giù doe righe su n’argoment dël qual a sarìa mej tase sperand che ’l temp a fèissa chiel da meisin-a e a varièissa le blëssure. Miraco a l’é ’n rasonament ch’i vorerìa scrive sla litra adressà al Bambin Sant, cola che da tanti ani, tròpi, i scrivo pì nen.

Ël nòstr mond, i lo soma, a va a bsach e për colpa dj’òmini pì che dla natura. J’òmini a son na rassa ’nvadenta, coma ’l gramon e le ronze, e fra ij tant difet ch’a l’han a-i é ’dcò col d’esse presuntuos. La presunsion d’esse superior a tut e a tuti con la pretèisa d’avèj an esclusiva l’anteligensa. Dëscute ’d cost argoment am porterìa lògn e donca i lo chito sùbit. Tutun a l’é pròpi n’at ëd presunsion sensa fin col ëd vorèj fiché ’l povron (ël nas, ël bech e via fòrt) an tute le còse e serché ’d rangeje an manera ch’a vado pì bin për nòstra comodità o vantagi. I l’oma già vist coma che ij tentativ ëd buteje le rëdne e la musaròla a la natura a sio arvelasse, bin soens, n’arma a dobi tajent e lòn ch’a sbaruva ’d pì a l’é quand che costi ’ntërvent a ven-o fàit na frisa «da bòrgno», sensa podèj antërvedde col ch’a sarà l’artorn negativ an sle nòstre biòche camolà.

Iv faso n’esempi tant për capisse e përchè a peul na frisa spieghé ’l përchè ch’i l’hai butà ’n tìtol dròlo e fàit an acrònim (gifra). Ant j’ùltim ani a l’é spantiasse la mòda d’andé, nen mach a bustiché lë spassi ch’a sirconda la Tèra o gieughé con arzigh ansema a j’àtom, ma ’dcò ’d vorèj intré ’nt la disposission ëd coj mon ch’a ten-o su la vita dla natura, visadì modifiché la genética dj’esse ch’a vivo. I l’oma parèj vist nasse n’àutra gifra ch’a dà sparm: O.G.M., ch’a vorerìa dì Organism Geneticament Modificà. I restoma ancora a l’avàit për dëscheurve lòn ch’an porterà coma conseguensa malëgna cost vorèj bustiché la vita ’nt sò creus, ëd sigur a-i sarà ’dcò sì l’àutra facia dla midaja.

E bin, adess i direve: «Andoa ch’a veul rivé sto fabiòch ch’an conta dij cossòt con ël color ëd le tomàtiche e dij vailèt con ij còrn da cravon?». Alora a l’é ’l moment ch’iv ciairissa mè pensé.

Così coma la natura con tute soe sòrt bariolà d’esse giborant o furmiolant a dà dapress a n’ordin e a ’d régole nen da l’òm stabilìe, parèj a càpita ’dcò për l’òm midem e për sò comportament e evolussion an tute le nuanse. Fra le nuanse i veuj buteje ’dcò le lenghe, le parlade (ij dialèt vernacolar coma quaidun a bëstëmmia), an pòche paròle ij son ch’a ven-o dovrà për capisse fra ’d noi. Costa atitùdin a l’é dësvlupasse sotbrassëtta con la chërsùa ’d cola ch’a ven ciamà (i savrìa nen dì fin-a a che mira con sust) CIVILTÀ. Soa evolussion a l’é nen finìa, ma a seguita con ëd régole nen ëscrite e, coma aspet ch’a venta nen dësmentié, a-i é col che soens l’evolussion a pòrta ’dcò a la mòrt. An efet a l’é n’esperiensa ’d tuti ij di cola che a-i son ëd lenghe, ëd parlade ch’a van a finì, a meuire, o përchè a sparisso coj pòpoj ch’a-j dòvro opura përchè d’àutri a-j mepriso a la mira ’d feje scomparì (e cost a l’é l’aspet pì grev e magonant, ma belavans la stòria dl’umanità a l’é pien-a ’d costi aveniment andoa che Càin a massa sò frel Abel).

La prepotensa e la presunsion uman-a a l’é rivà ’dcò ambelessì, ant ël camp ëd le lenghe, sercand d’ampon-e ’l vorèj o ’l balin d’un (o ’d pòchi) ant ij confront ëd j’àutri. Scond mi a l’ha nen amportansa coj ch’a son ij nùmer an bal përchè minca un a l’ha ’l drit ëd dovré la forma d’espression soa pì gënita, peui, fra tuti, a venterà trové la manera ’d capisse con në sfòrs ëd volontà ch’a monta dzora dij prinsipi përsonaj. A l’ha nen sens vorèj serché ’d trové na forma d’espression ch’a sia global andasend a dëscàpit ëd cole locaj fasendje sparì o ambaronandje ’nt un canton ëscur. Ël concet, spiegà dai savant ëd costa materia motobin mej che da mi (e i-i preuvo gnanca), ëd lenghe veicolar, ch’a servo për capisse fra tanti, e lenghe ancëstraj, ch’a son l’espression pì creusa d’un pòpol, a l’é na còsa spiegàbil da la siensa.

Pròpi përchè le forme d’espression, le lenghe, a son gropà a j’esse uman e a jë stan ansema arlongh a soa evolussion (da l’età dla pera e dle barme scure fin-a ai ras-cia-cel e a l’esplorassion ëd lë spassi sideral) a l’é normal e giust e lògich ch’a l’abio la libertà ’d trasformesse sensa ’d forsadure. Ant ij temp passà a l’era già provasse a ’nventé na lenga ch’a dovìa esse parlà da tuti, l’Esperant, ma l’arzultà a l’é nen pròpi stàit col ch’as proponìa l’inventor.

Avsinandse a nòstr mond pì pcit dël Piemont i s’arcorzoma che a-i son ëd përson-e ch’a l’han avù la bela idèja ’d propon-e, an camp lenghìstich, la midema còsa che d’àutri òm dë siensa a veulo fé (ambelelì a-i é daré l’angagg mascheugn e sagnos ëd coj ch’a veulo vagné semper ëd pì e a tuti ij cost) con j’esse vivent. Se ambelelà a l’é dovrasse la forma gifrà dont i l’hai parlà anans, O.G.M., con la lenga nòstra i proponrìa (vist ch’a l’é na ròba a la mòda e a fà spatuss) cola ’d L.P.M. che mi i spiegherìa parèj: Lenghe Proditoriament Modificà. Për chi a veul ciairisse ’l significà dël termo Proditòri i-j diso d’andé a lese lòn ch’a na diso ij vocabolari dla parlada toscan-a.

An efet a l’é tratasse pròpi ’d sòn: sauté feura, dòp d’avèj travajà ant lë scur ëd le cròte dij cospirator, con na proposission ëd na grafìa neuva për la lenga piemontèisa. Lenga che, con tute soe nuanse soasìe, a l’ha pròpi nen dabzògn, an cost moment ëstòrich ant ël qual a venta loté për n’arconossiment legislativ e fé ij sàut mortaj për nen lassé dëstissé la fiama dij nòstri parlé genit, d’un cambiament radical. La còsa ch’a peul fé pì mal, ant un moment mal fé coma cost ëdcò për na crisi econòmica ch’as dëscaria an manera greva sla coltura, a l’é pròpi cola ’d propon-e ’d division creuse an sen a chi a dovrìa nopà dimostré la pì granda union ëd but e ’d fiuse. La scusa, pì o meno fàussa, ëd na semplificassion a va a meuire dë ’dnans a lë bzògn ëd nen anventesse ’d régole neuve ch’a pijo ’l pòst ëd cole veje. Régole a j’ero e régole a-i saran. Sensa régole as peul nen trovesse na convension gràfica dë scritura ch’a l’abia la speransa ’d survive e d’esse dovrà. Minca grafìa ’d qualsëssìa lengagi a l’ha ’d régole acetà da chi a veul dovrela.

Se pròpi a podìa esje l’esigensa ’d n’intervent për rende pì sempia e bel fé la scritura, costa a dovìa s-ciòde dal travaj concordà dij savant ant la materia e nen seurte da l’esigensa d’un-a përson-a (o pòchi sò cambrada) për vagné na notorietà sgrafignà con j’onge o për seurte da j’angavign ëd na mediocrità evidenta.

Belavans tute le lus neuve, bel cole pì mascheugne, a san ambaluché dë spìrit e ’d ment pronte a deje dapress, a l’é semper stàit parèj ant la stòria dl’umanità. Peui a s’ancrosio le paròle come na vira a s’ancrosiavo ij saber ant ij duel, le posission as cristaliso su ròche an oposission e ’l mal ch’a na sarà la conseguensa as vëdrà con ël temp. Pròpi coma për j’O.G.M. ëdcò con le L.P.M. i androma ancontra a sai nen qual conseguense, ma ’d sigur nen a boneur ëd cola ch’a podrìa esse na càusa comun-a.

Ël temp a smasirà, a graverà, a sotrerà, a spantierà, a fortirà i conòsso nen qual solussion e mi, miraco i l’avrai nen ël piasì o ’l magon ëd vëdla.

Tornand a l’inissi, a la veuja dë scrive na litra al Bambin, i savrìa gnanca con precision lòn che ciameje. I l’hai nen la presunsion d’esse da la part giusta, ma lòn ch’i sento a l’é che minca ’ntërvent ëd costa sòrt a peul nen porté a gnente ’d bon. Le còse a devo andé anans scond le régole naturaj e nen con dë stravirament gropà a j’uman-e ambission ëd grandëssa. Donca, mè car Bambin Gesù, i vorerìa che ti it portèisse, nen mach a mi, ma a tuti un bel fàit ëd bon sust da già ch’a l’é lòn che ’d pì a manca sì sla Tèra e, ëd conseguensa, ëdcò an cost cit cantonin dël Piemont. Fà an manera ch’as pianta lì ’d dovré la guèra për oten-e la pas, ant tuti ij camp e argoment, ëdcò për le lenghe naturaj che mi it ciamo ’d vorèj guerné coma sava dle rèis pì creuse e nen coma dësmora ’nt le man ëd chi a veul fene usagi a sò caprissi.

Scot-me òh Bambin Sant e dane na man an manera ch’i peusso ancora për ampess dovré la lenga dël cheur për scrive e recité j’orassion a ti e për capisse fra ’d noi piemontèis.

Tò Michel dij Bonavé