Ancheuj a son des agn da la mòrt dël pì grand poeta piemontèis. Ambelessì a-i é un mé cit arcòrd: un video ‘d tre minute giuste, con la letura ëd Pì-a-mont-tèis, cola che scond mi a l’é la pì bela poesìa ch’a sia mai stàita scrita an piemontèis.
Nov 08
A pòchi di dai des agn da la mòrt dël pì grand poeta piemontèis (Coni, 15 novèmber 1999), l’arcòrd përsonal ch’i l’hai ëd chiel – dë dlà da l’euvra literaria, e segnatament da Ël Pì-a-mont-tèis, la pì bela poesìa ch’a sia mai stàita scrita an nòsta lenga – a l’ha tre face.
La prima, n’ancontr al Mel, d’istà, tanti agn andarera, con ij mé, probabilment mé prim ancontr con un «monument» dla piemontesità – bele che antlora i savèjssa gnente al propòsit. I arcòrd bin soa man gròssa, quand ch’a l’ha sporzumla alégher, la camisa a quadrèt, ël soris largh e sincer e coj euj përfond e sclint.
La sconda, na soa telefonà, quàich agn dòp, anté che a l’avìa dime ‘d cissé le tesi ‘d laurea a rësguard dël piemontèis.
La tersa, la sipoltura, pròpi pòchi di prima ch’a nassèissa mia prima cita. L’avnì e ‘l passà, la vita e la mòrt.
Nov 03
Mèrcol 11 novèmber, a quatr e mesa ant l’àula magna dla facoltà dë siense dla formassion dl’università ëd Turin (pian tèra, àula 3, via Sant’Ottavio 20) a-i sarà n’arcòrd ëd Pare Gasca.
L’ancontr a l’é organisà da l’università, an colaborassion con la Ca dë Studi Piemontèis. A-i é na bela lista d’intervent, an tra ij quai i veuj arcordé almeno Alda Rossebastiano e Gian Savino Pene Vidari dl’università, Luciano Tamburini e Albina Malerba dla Ca dë Studi e Censin Pich.
Ambelessì ël programa complet.
Ott 21
Ant j’ùltim di, sël let d’ospidal, pare Gasca a l’ha ancor dane ‘d gròsse lession ëd vita. Am disìa che Nosgnor a lo ciamava al “pian dëdzora” e che chiel a l’era pront a ‘ndeje.
Dàvid Damilan, “Gioventura Piemontèisa”, n. 4, otóber 2009, p. 3
Set 28
I l’hai conossù ël professor Clivio – ùnica vira – a soa ca, a Toronto, quand che singh agn fà i j’era stàit là për partissipé a na conferensa.
Tornà da là, anmaginand torna nòste cite a gieughe ansema (an parlanda an piemontèis, com ch’a l’avìo fàit ambelelà) i l’hai scrit còsta poesiòta, che a arpìa sò Trenin, dësmore e buate, ël lìber ëd poesìe për cit pì bel – gnun dùbit, e sensa vorèije fé tòrt a gnun – ch’a sia mai stà scrit an piemontèis:
Catlinin a torna andré
a fé còsa? Controlé
che Bertin a l’abia pijà
soa buata; e la masnà
a rij e a-i dis dë sté tranquila
che a l’ha già pensaje chila
a pijé tute le dësmore
sì ch’a venta pì nen core.
Peui a van ant ël backyard
e a gieugo fin-a a tard
fin che ij pare a-i ciamo andrinta
mach che lor però a fan finta
ëd nen sente e a resto là
a deje ancora na gieugà
e a rije sensa fin
– òh che bel vesse ninin!
E quàich sman-a dòp, squasi un testament spiritual, a l’é rivame na soa mail anté che, parland dl’educassion an piemontèis ëd Roberta, a disìa:
Për tant che Bertin a amprenda da bin e a parla volentera ‘l piemontèis, ëd travaj it l’avras da fene! A venta pì che tut che t’i-j daghe na fòrta motivassion: lòn a veul dì gieughe sovens con chila, lesje, portela ant ij “bej pòst” e parleje, parleje, parleje pì ch’as peussa. Sircondà coma ch’a l’é da l’italian, e an savend che cò ti it lo parle, chila a ventà pròpe ch’a l’àbia na bon-a rason për parlé piemontèis.
Ago 24
A scrivìa Pinin Pacòt an sij «Brandé» (prima serie, nùmer 3):
I scrivoma ‘l piemontèis përchè ch’i lo parloma, e i lo parloma e i lo scrivoma pròpi ‘d cheur, adess ch’a smija ch’a vada perdendse, dëspresià da jë stess piemontèis ch’a lo arnego. S’a l’é vera ch’a staga për meuire, e bin, noi i voroma nen ch’a meuira! Con tut nòst sentiment e con tuta nòstra fòrsa i s’oponoma.
Nòstra arvista, pcita e pòvra coma ch’a l’é, a nass apòsta për difendlo, nòstr parlé, e con chiel nòstra stòria, nòstr caràter, përchè noi, italian e piemontèis, i savroma esse ‘d bon italian quand ch’i l’abio ‘mparà a esse ‘d bon piemontèis.
A l’é sòn lòn che noi i voroma: salvé nòstr parlé. Salvelo sercand ëd rendje soa finëssa e soa serietà e soa blëssa, sercand ëd rendje sò patrimòni ‘d paròle e d’espression nostran-e, sò fond d’ideje e ‘d sentiment piemontèis. E parej, sensa tëmma e sensa gena, i sercroma ‘d fé arvive le veje paròle, bele ch’a peusso smijene dròle, përchè ch’i l’avìo dësmentiaje: i finiroma për arconòssje e i torneroma a sentije nòstre, naturale e frësche coma ‘nt ël linguagi ch’a parlavo ij nòstri vej, piemontèis ëd na vòlta, travajeur an pas e coragios an guèra. Sensa blaga, a l’é cost ël dover ch’i s’imponoma, sperand che l’aprovassion e l’agiut ëd coj ch’an capisso a peussa permëtne dë riesse an costa nòstra fatiga.
Bin, coste paròle an dan coragi. Tant. Përchè se un dij prim Brandé, un ëd coj che ancheuj i podrìo sensa tëmma ciamé «pare dël piemontèis modern», un model për tuti ij piemontèis, a dis precisament lòn ch’i dijoma noi (prima con «é!» e peui con GoPiedmont), alora a më smija che la stòria a l’abia un sens, na diression – che a s’arpeta.
Che a vaja nen tant andé a sërché le ròbe ‘d na vira, pensand ch’a sio pì pure e pì sclinte.
Nò, dël 1927 – quand che praticament la totalità dij parlant piemontèis ancheuj a j’era gnanca na – a j’era tant ‘me ancheuj. Precis. Alora fòrsa, domse da fé. Gnun-e scuse për fé un travaj meno che ecelent. Partoma da sì e da sì i andoma anans.
Lug 27
Ancheuj dòp mesdì i l’hai pijà an man l’ùltim nùmer dla Slòira, pensand ëd gavemla an pressa – i l’hai tante ròbe da fé, i veuj sté con le cite, dventé un nùmer un a gòlf, e peui a-i sarìa ‘dcò cola ròba ciamà travaj (nen pì che 25×44, as capiss).
Ma, prima ròba, am robata l’euj ansima a ‘n tìtol: “A l’é mòrtje un dij pì gran ëstudios ëd nòsta literatura: RICCARDO MASSANO”.
Bin, la version curta dla stòria a l’é che mi i scriv tute ste folairà an piemontèis për via ëd col òmo.
La stòria longa a l’é ch’i l’hai passà tre agn a studié economìa (a disdeut agn a l’é difìcil vëdde l’avnì, o almanch a j’era difìcil për mi antlora), ma un bel dì – un dì càud come costi – i l’hai capì che, com ch’a dis Primo Levi, a venta nen giré antorn al tempi s’it sas andoa ch’a son le pòrte: vintrìe andrinta – e basta. Bin, me tempi dij vintedoi agn a j’era la facoltà ëd Litre, e me prim magìster d’anlora – squasi vint’agn fà – a l’é stàit Riccardo Massano. Sò rigor, soa preparassion, soa passion për Dante, ij sò silensi com e miraco ‘d pì ‘d soe paròle a l’han fame capì tante còse. Tant che, quand ch’a l’é stàita l’ora dla tesi, i l’hai nen tramblà e i son andàit da chiel, ch’a l’ha fame sudé ansima a Pavèis.
Ah, le ròbe ch’i l’hai amprendù da col òmo ‘d pòche paròle!
Ma ‘l colegament con ël piemontèis a l’é na sòrt ëd cign nèir. Un dì che mi i j’era l’ùnich arlev a lession, an leu ‘d parlé ‘d pare Dante – soget bon ben amportant, as capiss, ma ‘l professor Massano a savìa për istint che dle ròbe amportante a-i é sempre temp a parlé –, a l’ha passà l’ora a reciteme soe tradussion an piemontèis ëd poeta dla latinità.
“Giuda fàuss!”, a deuv esse stàit pì o meno lòn ch’i l’avrai pensa antlora. “Ma se un dij professor pì an piòta ëd l’università ‘d Turin, un dij me mit, a vira an piemontèis dij poeta latin, antlora cost piemontèis ch’i l’hai semper sentù da quand ch’i son na, sensa deje gnun-e importanse, a l’avrà un quàich valor leterari, nò?”
Da lì, scavanda e scavanda (i lo sai adess), a l’é nassuje me passion për costa lenga, “é!”, la colaborassion con la Ca dë Studi e tute cole tante pòche còse cite ch’i l’hai fàit për nòst Piemont.
Adess Riccardo Massano a-i é pì nen. Dai 13 d’avril, a dis Giusep Gorìa. I l’hai savulo an artard e am dëspias. Ël professor Massano a stasìa mach dontré chilòmetri da mi, e i son passà milanta vire dëdnans a soa ca: ma i son mai andàit a trovelo. Am dëspias, i ciamo scusa.
Lug 21
A l’é mancaje Pare Giuliano Gasca Queirazza S.J., professor emérit dl’università ëd Turin e vicepresident dla Ca dë Studi Piemontèis.
Na vita dë studi dedicà al piemontèis, na sapiensa antica fàita ‘d lìber, ëd leture e ‘d conferense; n’òmo generos, në sguard profond.
Lessico piemontese: Cerea, publicà an sël nùmer pen-a surtì dë “Studi Piemontesi”, a l’é sò salut a sò Piemont.
Chi ch’a veul, a peul salutelo ancora giòbia 23 a 9 ore ‘d sèira con un rosari ant la cesa dij Sant Martir (via Garibaldi 25 a Turin), e con la sipoltura véner 24 a 10 e mesa ant l’istessa cesa.
Ch’a arpòsa an pas, Pare Gasca. Mersì për tut lòn ch’a l’ha dane; e nò, i dësmentieroma nen soa lession ëd vita.
E che la seugn a-i sia legera.
Apr 08
Tavo che am onora ëd soa presensa. Tavo che am ciama per nòm. Tavo che am pòrta na cobia dl’arvista. Tavo che a dà lustr a la ciaciarada con ij sò intervent. Tavo òmo an tra ij òmo. Tavo poeta nen poeta. Tavo che am conta dij sò maleur ëd salute. Tavo che am ciama përmess për publiché na mia tradussion dzora soa arvista. Tavo ch’am ringrassia dle litre che i-j scriv. Tavo mè mit.
Tavo mersì.
Dic 23
I segnal costa bela intervista a Tavo Burat, anté che chiel a parla nen tant dël piemontèis, ma dzora ‘d tut dj’àutri tema ch’a-i stan a cheur: fra Dossin, le montagne, le lenghe mnassà, le minoranse, l’avnì.
An particolar un concet ch’a l’ha esprimù am fà pensé: “Chi vive in montagna oggi fa una scelta culturale perché, in fondo, la montagna ha sempre rappresentato in sé una sotanziale alterità rispetto alla cultura di pianura, che alla fine si è imposta. La montagna è stata storicamente terra del dissenso. La scelta culturale consiste nello schierarsi dalla parte dei poveri, di coloro che hanno perso e sono stati schiacciati dalla modernità”.
Quand ch’i son a la Piata, leu anté ch’i l’hai passà tanta part dle mie istà dai 7 agn an anans (e donca, con Pavese, i peuss dì che a l’é andrinta ëd mi për sempe), costi pensé a më smijo ancor pì ver. Miraco nòst Piemont a l’é pì “mont” che “pie”.
J’ùltim coment