Da giovo i l’avìa d’ale fòrte e mai strache,
ma i conossìa nen le montagne.
Da vej i l’hai conossù le montagne
ma le mie ale greve a podìo nen segue la mia vista.
Ël genio a l’é saviëssa e gioventura.
(Tòch gavà da la Spoon River Anthology d’Edgar Lee Masters. La tradussion a l’é mia, ël lìber complet a l’é ambelessì. D’àutre mie tradussion ëd poesìe d’Edgar Lee Masters a son ambelessì e ambelessì.)
A fà pì che n’ann, René Agagliate a l’avìa virà an piemontèis ël prim capìtol d’un lìber ëd Federico Bellucci (Gli ingegneri non vivono, funzionano). Bin, adess lë scond e ùltim capìtol a l’é pront, e as treuva ambelessì.
La prima part a l’é ambelessì.
Na sitassion gavà dal colòqui:
Da na part a s’ancamin-a con “Come ch’a l’é ch’a l’ha sernù pròpi la Jenningsen Technology?”, da l’àutra part as pensa: “Përchè, antra tute le litre ch’i l’hai mandà a la bon-a ventura, voiàutri i seve j’ùnich torolo ch’a l’abio rëspondume”; ma, al contrari, as dis: “I-j dirai, travajé ant ël camp ëd le brossatris a l’é sempe stàit mè seugn ël pì creus”.
Na letura lesta e amusanta për quàich minuta d’alegrìa.
Ambelessì ël cel la fiòca
l’aqua la nebia
ij cop ij borgh
a l’han mach dij gris
celest òr ti it sërcave
ël ross ël giàun ël verd ël bleu
dla gòj dël magon dij cit –
ant un canton ël cit a gieuga da sol
a canta da sol a piora da sol lasselo sté –
për artrovèje it l’has bandonà costa gargarìa l’aria
ëd toa ca it ses fate emigrant artigian
ëd tassej pur
finìa l’euvra it ses tornà a ca
it ringrassioma
arpòsa an pas.
Attilio Bertolucci, Per A.A. Soldati pittore in Parma, an La capanna indiana, Milan, Garzanti, 1973.
Vintesingh agn fà, quand ch’i l’avìa 19 agn, i son diventà un giugador ëd gòlf professionista. I pens che, se i anfilèissa ij dàit coret ant un ëd coj modern “sërvej eletrònich”, costa màchina a farìa un pàira ‘d calcoj e pòch dòp am anformerìa ‘d vàire senten-e ‘d mijé ëd colp i l’hai tirà an camp pràtica, vàire i l’hai tirane ant le gare, vàire vire i l’hai fàit tre putt quand ch’a j’ero absolutament gnun-e razon për feje, e via fòrt. Come la pì part dij golfista professionista, i l’hai la tendensa a ricordé an manera un pòch pì ciàira ij brut colp rispet a coj bon – coj dontré colp për gir, da ràir ëd pì, ch’a son vnume esatament com ch’i pensava a dovèisso vnì.
Tutun, avend travajà tant ansima al mè gòlf con tute j’arzorse fìsiche e mentaj ch’i l’hai avù a disposission, i son riessù a arprodùe quàich colp vreman bon an dij moment motobin amportant dij major. Për cité n’esempi che tanti dij mè amis a arcòrdo con emossion particolar – e mi ‘dcò, s’a l’é për sòn –, dël 1950 a Merion i l’avìa damanca d’un par al teucc nùmer 72 për andé al comand a pari mérit a lë US Open. Për oten-e col quat i l’avìa damanca ‘d fé ateré la balin-a ansima a un green anganamond, legerment an dissèisa, da na distansa ‘d 180 méter anviron. A-i son dij colp pì belfé ant ël gòlf. I l’hai ambrancà ël fer 2 e i l’hai tirà col che, scond ël mè giudissi sincer, a l’é stàit un dij còlp pì bon dël mè ùltim gir, miraco un dij pì bon ch’i l’abia giugà arlongh tut ël torneo. La balin-a a l’é partìa anvers la part snistra dël green, a l’ha tnù an manera fërma la trajetòria, a l’ha rimbaussà an sl’avantgreen e a l’é rotolà a 12 méter anviron dal teucc. A j’era tut lòn ch’i pudìa ciamé a col colp. I l’hai peui tirà doi putt për ël mè quat, e sòn a l’ha dame manera ‘d vintré ant la bela për ël tìtol, ch’i l’hai peui vagnà ël di dòp.
I ripòrt cost episòdi nen për ël piasì ëd sente torna ‘l gust dla dosseur d’un “gran moment” ma, pitòst, përchè ch’i l’hai dëscurbì an tante conversassion che ‘l ricòrd che mi i l’hai ëd cost colp (e d’àutri ch’a jë smijo) a l’é bon ben diferent dal ricòrd che la pì part djë spetator a smija avèine. Lor-lì a son propens a romanzé col colp, dàit ch’a j’era stàit tirà ant na situassion ëd pression. Lor-lì a tiro a pensé a col colp come a quaicòs d’ùnich daspërchiel, quaicòs d’estremament inspirà – i pudrìo dì –, dàit che col-lì a j’era esatament ël colp che la situassion a ciamava. Mi i la vogh për gnente an costa manera. Mi i l’hai nen tirà col colp antlora, an col tard dòp-mesdì a Merion. Mi i l’avìa praticà col colp da quand ch’i l’avìa dodes agn. A la finitiva, la còsa fondamental ant un torneo ‘d gòlf a l’é cola d’avèj ël control ëd në swing che pì it jë bute pression ansima e mej a fonsion-a.
A sosten Pereira d’avèjlo conossù ant un di d’istà. Na magnìfica giornà d’istà, ansolà e ventilà, e Lisbon-a a lusìa. A smija che Pereira a fussa an redassion, a savìa nen lòch fé, ël diretor a j’era an ferie, chiel as trovava ant l’ambarass ëd buté su la pàgina coltural, përchè ël “Lisboa” a l’avìa desormé na pàgina coltural, e a l’avìo dàjla an goèrna a chiel. E chiel, Pereira, a rifletìa an sla mòrt. Col bel di d’istà, con l’ariëtta atlàntica che a carëssava le sime dj’erbo e ‘l sol che a splendìa, e con na sità che a bërlusìa, leteralment a bërlusìa sota la soa fnestra, e un bleussiel, un bleussiel mai vist, a sosten Pereira, ëd na limpidëssa che quasi a ferìa j’euj, chiel a l’é butasse a pensé a la mòrt. Përchè? Sòn për Pereira a l’é nen possìbil da dì. A sarà përchè sò pare, quand che chiel a j’era na masnà, a l’avìa n’agensia ‘d pompe fùnebri che as ciamava Pereira La Dolorosa, a sarà përchè soa fomna a j’era mòrta ‘d tisi quàich agn prima, a sarà përchè chiel a j’era grass, a sufrìa ‘d cheur e a l’avìa la pression àuta e ‘l dotor a l’avìa dije che se a andasìa anans parèj a-j restava pì nen tant temp, ma ‘l fàit a l’é che Pereira a j’era butasse a pensé a la mòrt, a sosten.
Dëlcò ti it ses colin-a
e senté ’d pere
e gieugh ant ij cané,
e it conòsse la vigna
che ’d neuit a tas.
Ti ’t dise nen do tut.
J’elo lì na tèra ch’a tas
e a l’é nen na tèra toa.
J’elo ’n silensi ch’a ten dur
an sj’erbo e su ij brich.
A-i son d’eve e campagne.
It ses un silensi sarà
ch’a mòla nen, it ses ëd làver
e scur euj top. It ses la vigna.
A l’é na tèra lì ch’a speta
e a dis nen paròla.
A son andasne ij di
sota coj cej afoà.
A le nìvole, it ses amusate.
A l’é na tèra grama –
a lo sà bin tò suf.
Dëlcò sòn a l’é vigna.
I t’artrovras le nìvole
e ’l cané, e le vos
tant come n’ombra ’d lun-a.
I t’artrovras paròle
oltra a la curta vita
e dij gieugh ëd la neuit,
oltra a l’età masnà anvisca.
Saralo bin doss tase.
It ses tèra e vigna.
Un silensi anvisch
a brusrà la campagna
come i gran falò a la sèira.
A vnirà la mòrt e a l’avrà ij tò euj –
costa mòrt ch’a ‘n compagna
da la matin a la sèira, dësvìa,
sorda, come un vèj ringret
o un vissi absurd. Ij tò euj
a saran na van-a paròla,
un crij tasù, un silensi.
Parèj it jë vëdde minca matin
quand su ti sola it pieghe
ant lë specc. O cara speransa,
col di i savroma ‘dcò noi
ch’it ses la vita e it ses ël pa nen.
Për tuti la mòrt a l’ha në sguard.
A vnirà la mòrt e a l’avrà ij tò euj.
A sarà come chité un vissi,
come vëdde ant lë specc
seurte torna fòra un visagi mòrt,
come scoté un laver sarà.
I caleroma mut ant ël gorgh.
I arcomand a la mia posterità
(s’a-i na sarà) an sede literaria,
lòn che a resta improbàbil, ëd fé
un bel feu ëd tut lòn ch’a rësguarda
la mia vita, ij mè fàit, ij mè nenfàit.
I son nen un Leopardi, i lass pòch da brusé
e a l’é già tròp vive an përsentual.
I l’hai vivù al singh për sent, aumenté nen
la mzura. Tròp sovens al contrari a pieuv
an sël bagnà.
I l’hai calà, dasendte ‘l brass, almen un milion dë scale
e adess ch’it jë ses nen a l’é ël veuid a minca scalin.
Bele parèj a l’é stàit curt ël nòstr longh viagi.
Ël mè a dura bele adess, e am fan pì nen da bzògn
le coincidense, le prenotassion,
le foinere, j’onte ‘d chi ch’a chërd
che la realtà a sia cola ch’as vegh.
I l’hai calà milion dë scale dasendte ‘l brass
ma nen përchè con quatr euj miraco as vegh ëd pì.
Con ti i l’hai calaje përchè i savìa che ‘d noi doi
ij lumèt sol e ver, combin che tant anfoschì,
a j’ero ij tò.
Fòto ‘d Gioventura Piemontèisa
Olivé, d’àutra part, a l’é stàit sì poeta avosà për sò cont, ma a l’ha ‘dcò publicà diverse tradussion, come ch’as peul për esempi vëdde an Romansìe (lìber ch’as peul catesse a la Ca dë Studi Piemontèis – des euro bin spendù, dit en passant).
Bin, ambelessì a segue a-i é soa tradussion dla poesìa pì famosa ‘d Catullo, ël Carme V (Vivamus, mea Lesbia, atque amemus…).
Mach na notassion: da apressié ël fàit che la tradussion a sia an endecasillab. Sòn përchè scrive na poesìa a l’é nen difìcil – a basta andé a ligna, minca tant –, ma rispeté le régole a ven già un pò meno belfé. E cost a l’è un dj’insegnament pi pressios ch’i pòrt con mi d’Italo Lana: l’art a l’é përfeta quand ch’a-i é ma as vegh nen. Olivé magìster.
Vivoma, Lésbia mia, voromse bin.
E ògni ràngola ‘d vej àbia, për noi,
mach la valsuta dla pi mnùa moneda.
Ël di peul meuire e doman peul arnasse:
ma, tramontà la giornà ‘d nòstra vita,
una neuit sensa fin noi durmiroma.
Donca, mila basin e d’àutri sent
ti dame. E d’àutri mila e d’àutri sent.
Peuj quand, anfin, a saran mila e mila,
në stërmeroma a tuti ‘l nùmer giust:
për nen che un tal armisteri ‘d basin
a peussa aïssé contra a nòstra bin
ël savuj velenos ëd j’invidios.
J’ùltim coment