Contut ch’i l’abio avù tante discussion an sla grafìa (e cost blògh a na ripòrta diversi tòch), i veuj dì ch’i l’hai sempe avù ël massim rispet për l’òm: un ver piemontèis, fòrt, sincer, ëd paròla.
Albina Malerba a l’ha publicane un bel arcòrd ambelessì.
Mi adess i vurrìa mach dì doe paròle për Enrico për come i l’hai conossulo mi.
Im arcòrd perfetament ël dòp-mesdì ‘d tanti agn fà (a j’era ‘l 1999 o giù da lì) quand che chiel e Albina Malerba a son vnù personalment a porteme ël Coretor ortogràfich, ch’a l’é stàit n’at d’amor anvers a na lenga.
Mi, da bonòm, i l’avìa ciamaje s’as vendìa.
(E peui pròpi col Coretor a l’ha faje cambié idèja, përchè fasendlo a l’ha truvà che scrive an piemontèis dla koiné a j’era, scond chiel, tròp difìcil; da lì a l’é nassuje cola deriva grafica dël piemontèis mincadì, che però a l’é nen l’argoment ch’i veuj traté adess.)
Arlongh j’agn, i soma scambiasse tante mail. Për mi a l’é stàit n’esempi, e a-i na fà nen s’i fusso nen d’acòrdi ansima a cola veja question. Enrico Eandi a l’é stàit un grand piemontèis, e son a conta.
Dòp-doman, véner 4 mars, Milo Bré a compiss 90 agn. A në lo arcòrda Bepe Sané (Dragonòt), ch’a l’ha riportà l’artìcol d’Albina Malerba dzora piemontviv.
Chiel a riva a cost traguard important, e noi i-i foma j’auguri ‘d cheur, anche për tut lòn ch’a l’ha fàit për nòsta lenga. Mi i l’hai un bel ricòrd personal ëd Milo Bré: i l’avìa intervistalo, giusta des agn fà, për “é!” Ma anche, se i vad andré con la memòria a quand ch’i j’era cit o fiolin, am soven na përson-a importanta, un monument squasi, bele se për mi a j’era mach un nòm lontan, e bele se i savèjssa gnanca che a esistèissa na lenga piemontèisa.
E pensand a cost “monument” che giustament as gòd ël ripòs dòp a na vita intera ‘d travaj a benefissi dël piemontèis e dij piemontèis a l’é mnume an ment na bela poesìa d’Attilio Bertolucci, Per A.A. Soldati pittore in Parma, che s’a fussa stàita scrita an piemontèis a dirìa pì o meno:
Ambelessì ël cel la fiòca
l’aqua la nebia
ij cop ij borgh
a l’han mach dij gris
celest òr ti it sërcave
ël ross ël giàun ël verd ël bleu
dla gòj dël magon dij cit –
ant un canton ël cit a gieuga da sol
a canta da sol a piora da sol lasselo sté –
për artrovèje it l’has bandonà costa gargarìa l’aria
ëd toa ca it ses fate emigrant artigian
ëd tassej pur
finìa l’euvra it ses tornà a ca
it ringrassioma
arpòsa an pas.
I son andàit an montagna, ier, con la cita cita. I l’oma giugà con la fiòca, i l’oma tirà ‘d pere ant l’eva, ròbe parèj.
Peui, për arcuperé, i l’hai travajà ier da ses ore a des e mesa, ma lòn ch’a-i na fà? A la finitiva a son coste le ròbe ch’am resteran dle cite quand ch’a saran grande (“quand ch’a saran”, un-a a l’é già squasi granda adess – e difatti për mi a l’é la “cita granda”).
I son stàit content con mia cita contenta, lòn ch’a-i é ëd pì significativ ant la vita?
E antlora a ven a taj Nino Costa:
Quand ch’a-i rivrà l’ora pì granda: l’ùltima
e ch’am ciamran lòn ch’i l’hai fàit ëd bel
mi rispondrai ch’i l’hai guardà le nìvole
le nìvole ch’a van… travers ël cel.
Ecco, le nìvole a son figura – ant ël sens auerbachian dël termo – dle cite. E son a basta.
I l’hai dëscurbì che, prima ‘d nasse, i l’hai vivù
sempe ant òmo frem, padron ëd soa përson-a,
e gnun a savìa rësponde e tuj a j’ero calm.
(Cesare Pavese, Antenati, vv. 8-10, tradussion ëd Gioanin Davico)
(Lùn-es i l’hai dilo an italian, ma për memòria dël passà e dl’avnì i pens ch’a sia na bon-a ròba arpetlo an mia lenga mare.)
I l’hai ëd sensassion dròle, an cost perìod. Buteje për iscrit a l’é nen belfé. I chërd che sòn a sia gropà a la mesa età, al voghe – anmaginela, almanch – la fin dël temp, a la trasformassion dël còrp e dla ment. E a la ca ch’a l’é dla mia famija da sent agn.
Sent
agn.
Da quand che dël 1920 le set monie Rosin-e ch’a j’ero restà a l’han lassà ël convent për pijé la via ‘d Turin, e nòno Gioanin a l’ha catà la ca për anandié la soa fàbrica.
E a-i é costa fòto con papà e nòno che am tira tant. I stim ch’a sia dla prima bondosa dël 1937, papà a l’avìa 8 agn a l’época, nòno a j’era a j’ùltime – ma it lo dirìe nen vardand la fòto, nì gnun a podìa prevëdlo an col moment.
E i pens che ‘l temp a l’é circolar. Mi i son ël pare (ël nòno, ambelessì) e i son ëdcò ël fieul (ël pare, ambelessì).
E costa ca a l’é na sòrt ëd tràmit an tra le generassion. I lo sai da sempe, ma i son ancorsumne un pòch ëd pi an costi di, ant ij quai i ston curand dij progèt intern a la ca, i toch con man dij mon che sensa dùbit sent agn prima a l’ha tocà me nòno, che a l’é ëdcò la përson-a ch’a l’ha mostame ël sens ëd giustissia e dritura, bele se i l’hai mai conossulo. I l’hai sognalo, sì; e tant. A l’ha inspirame.
A son sensassion ch’i sai nen esprime bin con paròle. I deuv elaboreje, ma an part – an part gròssa, i l’hai tëmma – a resteran nen esprimùe. Ma costi mon bele da sì sent agn a parleran.
Gnente, a l’é ruvaje merco e mi i l’hai un mugg ëd ròbe da fé. Tròp travaj, tròpe responsabilità, tròpe corse e dzora ‘d tut tròp pòch temp për pensé.
E tròp pòch temp për fé dë spòrt, ëdcò.
Tut sòn a fà monté lë “stress” – com ch’i pudrìo ciamelo, lë stress, an piemontèis? Nervos? Tension? Flin-a? Giré antorn a le ròbe sensa ruvé da gnun-e mire?
Ël segret a l’é trasformé lë stress an lòn che Tim Ferriss a ciama eustress, visadì stress positiv.
Ier séira anvers l’ora ‘d sin-a i son andàit a spassëggé na mesorëtta për le stra ‘d mia sitadin-a. Un pòch a l’é servì. Come lese, lese a serv tant. Gieughe a carte con la cita cita miraco pì che tut.
Staneuit a l’é mnume an ment na fòto ‘d me nòno con me papà pijà si dëdnans a ca, circa 1935. A venta ch’i la sërca. Pensé ai grand dël passà a l’é ëdcò n’arseta për l’equilibrio, bele se instabil (mach ij mòrt a l’ha nen marapansa, e costa a l’é na ròba positiva).
Ancheuj a va mej. An tute le manere cost – passé da la flin-a a l’eustress – a resta l’obietiv numer 1 dla giornà.
An sla ponta dël cioché
i’é un galucio, caparucio,
fàit ëd tòla piturà:
tuta quanta la giornà
chiel a gira,
chiel as vira
da la part che ‘l vent a tira.
Ël paisan d’an mes la piassa,
quand ch’a passa,
minca tant a guarda an sù,
e as n’antaja – sù për giù –
com ël temp a varierà
da la mira
che ‘l galucio a l’é voltà.
Col galucio fàit ëd tòla
l’é pa tant na bëstia fòla
chiel a sa
ch’a l’é sémper bin piassà,
col ch’as vira
da la part che ‘l vent a tira,
e, guardand da sò cioché,
chiel a vëdd sël marciapé
tanta gent, pien-a ‘d babìa,
ch’a jë smija
ch’a veul nen ch’a sia dla dita
ma ant la vita
– gira ‘d sà, gira ‘d là –
a l’ha l’istessa teorìa
dël galucio piturà.
A-i é na teorìa ch’i l’hai ancontrà un pàira d’agn fà e ch’a l’é diventà për mi na specie ‘d model, ëd guida: la teorìa dle desmila ore, elaborà dal professor K. Anders Ericsson.
An pòche paròle, costa teorìa a dis che tuti coj che a s’aplico an n’atività uman-a (soné ël piano, studié matematica, gieughe a tennis e via fòrt) a peulo diventé, con desmila ore ‘d pratica concentrà, dij mago an col setor. Lòn ch’a veul nen dì ch’a diventeran dij nùmer un al mond, ma “mach” che soa abilità an col camp a sarà paragonabila a cola d’un professionista. Peui naturalment a-i son tante aplicassion e derivassion ëd costa teorìa, ma l’essensialità a l’é costa.
Bin, ancheuj i veuj lese quàich tòch gavà da cost lìber (pp. 32-33) e virà an piemontèis. I l’hai sernù cost lìber përchè a l’é col ch’a l’ha dàit na gròssa divulgassion dla teorìa al publich general.
A dis Malcolm Gladwell:
Chi a riva ai livej massim a travaja nen con pì impegn o con tant pì impegn dj’àutri. A travaja con tant, tant pì impegn.
J’arsercador a son butasse d’acòrdi an sël nùmer màgich che a marca un ver espert: desmila ore.
A-i van desmila ore d’esercissi për rivé al livel ëd padronansa associà a l’esse n’espert ëd livel mondial, qual ch’a sia ‘l camp.
Costa cifra a artorna sempe. Evidentement sòn a spiega nen përchè certe përson-e a van nen anans d’un milimeter quand a s’esercito e përchè d’àutre a l’abio un profit magior da j’ore ‘d pratica. Ma fin-a a ancheuj gnun a l’ha dëscurbì un cas anté che na competensa autentica a sia stàita otnùa an temp pì cort.
Lùn-es i son stàit a l’Unitre ëd Biansé për la sconda (e ùltima, almanch për st’ann) ciaciarada an sël piemontèis. Na bela acoliensa anche stavòlta, a l’ha fame piasì.
I l’oma fàit quàich esempi ‘d grafìa, e dit che për amprende a scrive ‘l piemontèis al 90% a-i van des minute e nen des agn. Già, përchè noiàutri parlant piemontèis la lenga i la conossoma già, an basta savèj – për ancaminé – che fondamentalment ij segn diferent a son ses:
ò – o
u – eu
ë
n-
I l’oma scrivù quaicosëtta ant ël dialèt dël pòst dovrand le régole dël piemontèis.
I l’oma parlà ëd lìber, d’arviste e d’associassion. Ambelessì a-i é la dispensa.
I ‘oma scotà doe magnifiche poesìe ‘d Domini Badalin lesùe dal poeta, Mé mari e In paisan.
I l’oma finì la ciaciarada con na poesìa difìcila e sempia a l’istess temp, da lese con ël cheur ancor prima che con la ment, Ël Pì-a-mont-tèis, ëd Barba Tòni, làuda d’amor a nòsta lenga mare – o mèj, a nòsta lenga pare. N’ancontr ëd lenghe, latin e provensal, piemontèis, fransèis e italian ch’as mës-cio tute ansema, ch’as fondo, lenghe seure.
Na ròba cita, as capiss. Ma a venta ch’i ringrassia ancor na vira cole brave përson-e për avèj avù la passiensa dë scoteme.
La ciaciarada d’ancheuj a pija l’andi da na cita discussion ëd quàich sman-a fà an sla lista piemontviv, anté ch’i parlavo dle manere ‘d deje n’andi a la letura an piemontèis.
A-i é un problema general e nen superabil: a l’é nen tant ël fàit che ij piemontèis a sio nen anteressà al piemontèis, a l’é pitòst che noiàutri piemontèis i soma nen lese ‘l piemontèis nì i l’oma anvìa o damanca ‘d felo.
Pr’esempi, chi ch’a riva sla pàgina Bogianen a l’é pì antrigà da la la fòto dla bagna càuda che nen da j’artìcoj. O la paròla dla nòna a l’é pì significativa che un lìber. E son i lo capiss: lese a costa fatiga.
Francament, përchè un piemontèis a dovrìa lese an piemontèis? Mi i but ambelessì minca merco dël mond un tòch, ma ij letor a son pòchi. Nì a podrìa esse diversament. Dijoma ch’i lo fass për mi, an sla carzà ‘d Clivio (“Mia part i l’hai fala, ij mè cit a parlo piemontèis e fin ch’i vivo i l’avrai da parleje piemontèis a quaidun”); ma i pudrìa pianté lì ancheuj e gnun (o bin, bin pòchi) as n’ancorserìa.
E ròba da lese an piemontèis a-i na j’é tanta. Ël problema a l’é nen trové da lese an piemontèis, a l’é lese – vorèj lese – an piemontèis. O, për dila con Nelo Risi:
Non basta scrivere perché lo scritto viva
è essenziale pensare di essere letti
dato che il vero nemico è il silenzio
e lo scrivere è un atto politico; conta
appunto il lettore, io lo affronto
io lo provoco, se non c’è lo invento.
Vorrei solo che dall’urto
nascesse una più energica morale.
Ma naturalment noi i duvoma nen pianté lì ëd sogné. Quàich agn fà, passand për piassa Castel a Turin, i l’avìa sentì na përson-a (un professor, i pens) che a disìa a un grup ëd giovo, vardandse d’antorn e fasend un gest con ij brass, “ël piemontèis a l’é daspërtut antorn a noi”. E bin, për mi a son cole cite ròbe ch’a fan ël piemontèis. Quand ch’i son ant ël mè arfugi an sij mont, an col cit paisòt ëd dosent anime, e bin, ël piemontèis a l’é bin viv lassù. An mia famija a l’é viv.
E com ch’a fortìa Tavo Burat cità da Fabrissi Arnaud, ij malavi terminaj a son ancora viv e pa ancora mòrt. Mincadun ëd noiàutri a fà për ël piemontèis lòn ch’a peul scond sò desideri e soe possibilità. A l’é na bataja persa? A peul esse, ma nen për sòn a venta nen giughela fin-a a la fin.
Sinquanta e chèich agn. Cost a l'é mé mësté (e cost, ëdcò), costa mia passion, cost mé ùltim lìber.
Cost blògh a l'é stàit agiornà tuti ij merco dël mond dal 10 novèmber 2010 al 21 dzèmber 2016; peui a l'é mancaje 'l me amis pì car, e për sòn - almanch për adess - i l'hai chità. Dël doman i sai nen, ma për adess i scriv pì nen.
Claudio Panero: dissionari piemontèis-alman, piemontèis-inglèis, piemontèis-ebreo, piemontèis-provensal, piemontèis-russi e piemontèis-olandèis
Claudio Panero, an milanta agn ëd travaj "a temp pers" ("lavori ad alto rendimento", com ch'a dirìa Batista), a l'ha prontà ël dissionari alman-piemontèis e piemontèis-alman, ch'as peul dëscariesse a gràtis ambelessì.
Nen content, dël 2017 a l'ha prontane d'àutri singh ("pì modest", a dis chiel):
J’ùltim coment