Avere una tradizione è meno che nulla, è soltanto cercandola che si può viverla.
(C. Pavese, Prefazione a Moby Dick)

Am riva costa mail:

Mi scusi per favore per scrittore in italiano, ma non so scrittore in piemontese. Abito in California. Mio padre e nato qui negli Stati Uniti, ma la sua prima lingua era piemontese. Non ha parlato il dialetto da molti anni, ma voglio trovare dei podcast per lui. Sono dei podcast in il dialetto e dove posso trovarli?

E i pens sùbit a vàire ch’i soma – a a vàire ch’i son – fortunà, bele con tute le limitassion ch’i l’oma, a avèj na tradission, dij vèj da andé a truvé al camposanto, dij lìber scrit an nòsta lenga genita, feste, mùsica e via fòrt. I soma fortunà e i lo soma nen.

Claudio Maffei, espert ëd comunicassion ch’a l’ha scrivù dij lìber fondamentaj an sël tema, sitand Alfred Korzybski, a dis:

Qualche volta le nostre percezioni e la nostra lingua ci allontanano dai fatti con i quali abbiamo a che fare; la nostra comprensione di ciò che sta accadendo perde aderenza strutturale con ciò che sta realmente accadendo.

Ël me piemontèis ëd costi agn a l’è ambastadisse nen pòch. Quand ch’i j’era cit, e fin-a ai vint agn pì o meno, tut a j’era piemontèis antorn a mi, bele se i lo savìa nen, bele quand ch’i vorìa esse come j’autri compagn. Ma adess?

Adess, a quarant’agn e passa, i parl piemontèis tuti ij dì mach con mie cite e mia forma, che a l’han amprendulo da mi, con papà e mama quand ch’a capita, con Batista – i vorrìa ch’a capitèissa ‘d pì, ma as vegh ch’a l’é nen destin –, con quaidun sì e là.

Alora cost piemontèis a perd la quotidianità, a perd paròle e manere ‘d dì, a perd l’aderensa strutural – a dirìo Korzybski e Maffei – con la realtà. E donca?

Longh la festa dël Piemont, da Batista un monsù turinèis, savù ch’i son ëd Cher, a l’ha contame un fàit ch’a l’avìa colpilo.
Da giovo, un di a j’era andàit al cine a Cher. An surtend, a l’avìa sentù na cobia – evidentement chierèisa – comenté ël film pen-a finì an costa manera: “Piasut?”, a ciama chiel a chila. “Piasum”, chila a rëspond.

Ant na paròla a l’avìa impressionalo col troncament dla vocal final dël pronòm, che a l’é un-a dle carateristiche che a rendo anteressanta la varianta chierèisa ‘d nòsta lenga.

Ël professor Gribàud, già tanti agn fà, a l’avìa dit ch’a sarìa bel che quaidun as butèissa a scrive cola gramatica. Mi i lo farai nen, ma ambelessì a-i é quàich carateristica distintiva.

1. Ij pronòm enclìtich a perdo la vocal final. Esempi: fat për fate.

2. Uso dël verb esse al pòst d’avèj. Esempi: son mangià (sensa la i prostetica) për i l’hai mangià.

3. L’artìcol le a esist nen, ma a l’é sostituì da ij o ël (come an bon-a part dël Piemont, d’àuta part). Esempi: ël bote, ël boti o ij boti për le bote.

4. A l’ha la r “albèisa”, bele se a-i é squasi pì gnun ch’a la dòvra. (Un dì për cas i l’hai sentù un chierèis ch’a disìa che na vira dal Murè a giù ‘d Cher as sentìa la diferensa ant ël parlé, na ròba che ancheuj a l’é nen imaginabila).

Volomne seguité?

An cost video l’etnòlogh David Harrison a parlà d’un concet che noi i soma da temp, ma che a l’é bel truvé fòra dai nòsti sìrcoj (i duvoma nen convincse an tra noiàutri, noi i soma già convint): përchè la perdita dle lenghe mnassà – e naturalment al mond a-i na i é tante bon ben pì mnassà che nen nòst piemontèis con ij doi milion ëd parlant e tuti ij sò dialèt – a l’é na perdita për l’umanità tuta e nen mach për na cultura specifica.

Luca Goldoni a l’é un giovnòt d’otant’ani che a vëdlo it i na darìe nen pì che sessanta. An sò ùltim lìber a conta tante ròbe dla Sardegna che a peulo vesse bon ben vere a la midema manera për ël Piemont e per ij piemontèis.

A smija che un a vada a serché l’esòtich lontan – bele che la Sardegna as peussa nen definisse na tèra esòtica, ma quand che chiel a l’é andaje për la prima vòlta a j’era sertament pì lontan-a che nen adess (o, për dila con Leopardi: «Ahi ahi, ma conosciuto il mondo / non cresce, anzi si scema, e assai più vasto / l’etra sonante e l’alma terra e il mare / al fanciullin, che non al saggio, appare») –, e peui però a dëscheurb che tute le colture popolar a la fin-a a së smijo.

E tante osservassion che Goldoni a fà dij sard as peulo riferisse a l’istessa manera ai piemontèis. Na còsa ansima a tute, n’esempi sol: chiel a dis che ij sard a son difident da meuire, ma se a dvento tò amis a son amis për la vita. Che a l’é l’istessa ròba ch’it podrìe dì d’un piemontèis.