A avril i parlava (ambelessì e ambelessì) d’un cors ëd grafìa da tense a Montomal. Bin, adess i-i soma: le date a son ij 15 e ij 22 ëd luj, a neuv ore dla sèira ant la scòla dla Piata.

A sarà na còsa cita, as capiss: i vëddroma “mach” come scrive nòste ròbe ant la lenga dël pòst, tut sì. Ma gròssa ant l’istess temp: përchè la richëssa ch’a l’ha na lenga viva come un dialèt ch’as parla tuti ij di a l’é n’afé ch’a l’ha nen pressi.

E mi i sarai là nen a mostré quaicòs, ma a dé djë strument për che chi ch’a l’é interessà a peussa scrive an manera coreta (“pì da bin ch’as peul”, com ch’a dirìa Barba Toni). A l’é na ròba cita cita ma motobin importanta.

Am fà piasì dërcò cité la sede dj’ancontr, un temp lontan scòla e adess arfugi, squasi coma na sosta për ël viandand ch’as treuva a passé da lì.

E donca chi ch’a fussa da cole bande ch’a ven-a: ij dialèt dël piemontèis a son tanti ma ij piemontèis a son na vos sola.

L’àutra sman-a i l’hai dàit ambelessì la neuva dël cit cors ëd grafìa montomalèisa ch’i tnirai a luj a Montomal (Montemale di Cuneo an lenga dominanta).

Bin, n’amis ëd piuma ansima al grup Giovo e piemontèis a l’ha ciamame:

Son-le tante diferense tra la grafia piemontèisa e cola montmalèisa? Quale ch’a son? Coma che it le mostre ti, s’a-i na son?

Ambelelà i l’hai dàit na rispòsta provisòria, ma costa a l’é l’ocasion për aprofondì e s-ciarì l’argoment.

A livel gràfich a-i é pa ‘d diferense, bele se naturalment as trata ‘d na lenga e d’un dialèt con tante smijanse e tante diversità. La grafìa dla lenga piemontèisa, come cola dij dialèt che dël piemontèis a son na derivassion, a l’é un-a e un-a sola: cola codificà dël 1930 da Pinin Pacòt e Andrea Viglongo.

Naturalment sòn a ven nen sensa ‘d problema: a livel pràtich as trata ‘d dé dij segn për signalé na lenga – un dialèt, an cost cas specìfich – che dë scrit a l’ha bin pòch. Ant j’agn andaré i l’hai sërcà ëd lìber e, an general, dij document scrit ant la lenga ‘d cole bande (la val Grana e la bassa val Maira, pì o meno): i l’hai truvà un pàira ‘d librèt e gnente d’àut. Naturalment sòn a veul nen dì ch’a-i sia gnente d’àut: mach che mie arserche a l’han dàit dj’arzultà màire, com d’àutra part a sarìa stàit lògich spetesse.

Ma a-i na fà nen. Ël but ëd coste seirà a l’é nen fé ëd literatura, ma mach d’amprende a scrive la lenga che tante përson-e a parlo an manera natural, sensa penseje. E mi – i veuj ch’a sia ciàir – i sarai ël prim a amprende: prima ‘d tut an parland con ij montomalèis, e peui con j’arserche ch’i farai për pronté j’ancontr.

An tute le manere l’idèja general a l’é cola ‘d fé savèj, pr’esempi, che “rosari” a së scriv parèj e nen “rusari” com ch’a vnirìa da scrive a chi che ‘l piemontèis a lo parla sensa scrivlo. Ël fàit a l’é che ‘l passage da parlà a scrit a l’é fàcil – as trata mach d’apliché ëd régole ch’a l’é belfé amprende. E an cost cas a serv për scrive ‘d ròbe cite, minime. O, com ch’a dirìa Tavo Burat,

E sij cartèj ël nòm dij pais
ant la lenga dla tera.

“Për cola vèja resistensa / neuva”, a seguitava Tavo. Ma “resistensa”, i vorrìa dì, a l’é nen tant da l’italian lenga dominanta – l’italian a venta ch’i lo sapio pì da bin ch’as peul, gnun-e scuse –, ma da noiàutri midem ch’i soma slontanasse tròp da nòste rèis.

A seconda dl’anteresse, ël but final – lòn ch’am piasrìa dabon – a podrìa vesse col ëd compilé na gramàtica montomalèisa. Varderoma ‘me ch’a va; ma për dila con ël Cit Prinsi,

a l’é ël temp ch’it l’has dedicà a toa reusa ch’a l’ha rendula tant importanta.

Mia reusa a l’é mia lenga, cola ch’a marca ij confin ëd mé mond.

I stoma prontand, con j’amis dl’òsto dël castel ëd Montomal, un cit cors ëd grafìa piemontèisa – o, për dì mej, montomalèisa –, da tnisse un pàira ‘d sèire ‘d luj. L’idèja a l’é cola d’amprende a scrive la lenga che costa brava gent a parla minca di an ca e fòra.

La lenga dël pòst, da coste bande, a l’é na ròba assolutament natural (com ch’a dovrìa esse daspertut ma a l’é nen). E ben, cost a l’é un magnifich pont ëd partensa, dàit che a qualifica an manera precisa chi ch’a scotrà; e peui a venta gionté ël fàit che amprende a scrive toa lenga, për ti ch’it l’has parlala da sempe, a l’é belfé. Gnun-e scuse!

Am fà piasì – nò, tant piasì – che costa idèja a sia mnùita da na përson-a dël pòst, la sèira ‘d cola bela e cita conferensa. Mi i l’avrìa ‘d sigur nen proponula, bele ch’i l’hai gòj ch’as fassa, përchè chi ch’i son mi che da fòra i ven a mosté com ch’a së scriv? E peui am resta la dificoltà (ma a l’é na dificoltà bela da avèj) ëd mosté la grafìa d’un dialèt ch’i sent sovens ma ch’a l’é nen propriament mè – is capioma sensa problema, ma a l’é ciàir come ‘l sol ch’i parloma doe varietà bin diferente.

Fà gnente. La grafia dla lenga piemontèisa – e ancor pì, as capiss, d’un dialèt dël piemontèis – a l’é n’afé complicà, përchè ch’it ses pròpi al confin tra lë scrit e ‘l parlà. E se lë scrit a l’é codificà an manera ciàira da la tradission, da gramàtiche, vocabolari e via fòrt, l’istessa ròba as peul nen – për definission – disse dël parlà. Ma sòn a l’é precisament ël bel dla lenga; e peui ël parlà a fà sempe la pì part ëd tute le lenghe dël mond: miraco a resta nen ant ij liber, ma a l’é ben amportant, e come!

Mia idèja, donca, a l’é cola ‘d dé a chi ch’a l’avrà la bontà ‘d partissipé a costi doi ancontr jë strument për scrive nen ël piemontèis, ma cola varietà ‘d piemontèis ch’a parla mincadì antecà e fòra. E sòn a l’é nen certament difìcil, dal moment ch’i parloma ‘d na parlada ch’i conossoma ben, ch’i l’oma parlà da sempe e ch’i dovroma tuti ij di.

Am ven an ment Erri De Luca, che s’a fussa piemontèis a dirìa:

I consider valor lòn che doman a valrà pì gnente, e lòn che ancheuj a val ancor pòch.
[…]
I consider valor savèj ant un-a stansia anté ch’a l’é ‘l nòrd, col ch’a l’é ‘l nòm dël vent ch’a sta suvand la stendùa.

Pì anans i dareu ij detaj, ma già adess a venta ch’i sapie ch’i vë speto con piasì.

L’artìcol d’ancheuj a l’é scrit an pressa, a më scuseran ij mé vintesingh letor ma a la Piata am pias ëd pì tajé ‘l bòsch, vardé le montagne, tajé l’erba – ròbe parèj.

Tutun i veuj conté ‘n fàit ch’a l’é capitame véner dòp-mesdì, quand che i rivava con la bici da ‘n gir për coste montagne (che fatiga! E i pensava a Denis Bonanni che na vira, partì da soa ca an Carnia, a l’é ruvà fin-a an Sicilia sempe pedaland), e i treuv nòst padron ëd ca ch’a dëscor con ën fieul (pì giovo che mi, donca sicurament un fieul).

Col fieul, ch’a ven da la val Giss, a j’era da coste bande për pronté ‘l percors për na gara ‘d mòto da trial da fesse la dumìnica. Ij doi a taco a parlé dla montagna, e a parlo ‘d vache e ‘d fen, dla montagna d’ier e d’ancheuj, ëd vita grama e ‘d fatiga. (Ëd libertà, ëd vita pì davsin-a a soa essensa, a parlo nen, ma as capiss ch’a l’é un teren comun: lor a san, sensa dislo, che navigare necesse, vivere non necesse.)

Bin, la ròba bela, cola ch’a l’ha frapame, a l’é che costi doi òmo a dovravo un baron ëd paròle specìfiche dël travaj che mi nen mach i l’hai mai dovrà, ma gnanca i conossìa nen. Alora i pens che se n’òmo pì giovo che mi a parla an costa lenga an manera tant apassionà e specìfica alora sì, e për coste montagne e për nòsta lenga a-i é ‘ncora speransa.