I
La stòria as dëstend nen
come na caden-a
d’anej sensa interussion.
An tuti ij cas
tanti anej a ten-o nen.
La stòria a conten nen
ël prima e ‘l dòp,
gnente che andrinta ‘d chila a bërbòta
a feu cit.
La stòria a l’é nen fàita
da chi ch’a la pensa e gnanca
da chi ch’a la ignòra. La stòria
as fà nen stra, as antesta,
a l’ha an ghignon ël pòch a pòch, a va nen anans
e gnanca andaré, a së spòsta ‘d binari
e soa diression
a l’é nen ant l’orari. La stòria a giustifica nen
e gnanca a deplora,
la stòria a l’é nen intrinseca
përchè a l’é fòra. La stòria a dispensa nen
carësse o colp ëd foèt.
La stòria a l’é nen magistra ëd gnente ch’an riguarda.
Ancòrsisne a serv nen
a fela pì vera e pì giusta.

II
La stòria a l’é peui nen cola ruspa ravagianta che as dis.
A lassa dij sotpassagi, dle cripte, dij beucc
e djë scondion. A-i é chi ch’a dzorviv.
La stòria a l’é ‘dcò benévola: a s-ciapa
tut lòn ch’a peul. Se a esagerèissa, certament
a sarìa mèj, ma la stòria a l’é curta
ëd notissie, a completa nen tute soe vendëtte.

La stòria a grata ‘l fond
come na rèj a rabast
con quàich s-cianch e pì d’un pess a scapa.
Quàich vòlta as ancontra l’ectoplasma
ëd në scampà e a smija nen particolarment alégher.
A sa nen ëd vesse fòra, gnun a l’ha dije gnente.
J’àutri, ant ël sach, as chërdo pì lìber che chiel.

Ën dì ‘n sël pian pì bass ëd la guardaròba
frèsch ëd lëssia ma mastrojà da fé sgiaj,
tranquil come ‘n pocio,
s’arpausava ‘n tòni da travaj.

Stasìa lì con le man ën man
ën spetand ël vej padron
për vestilo a l’indoman.

Ma tut d’ën crèp na vos s-clina a-j dis:
«Varda tòni ën che stat che ‘t sèi.
Tut strifugnà e ‘d mace ‘ncora pin
chërdo pròpi che ët veuja pi nen bin».

Chi a parlava era la muda grisa
cola dla festa dle nòsse e dle comunion
pënduva
ën sla bara ‘d mes,
fasìa la sapuva…

Ma ‘l tòni sensa fé na piega,
che tant n’avia già ën bel baron,
l’ha responduje parèj:

«Ët l’hai rason
o bela muda
adess son pòch pi che në strass
ma nòstr padron ëm pòrta ‘ncor sempre a spass.

Mentre ti… mach a beichete
a-j ciapa lë sconfòrt
përchè con ti oramai… sortirà mach da mòrt».

Come l’àutr ann, i l’hai ciamaje da Carlin Pòrta e Michel dij Bonavé ël përmess ëd buté ambelessì soe poesìe ‘d Natal. A l’é na manera për arcordé a la piemontèisa costa ricorensa; bele s’i pens che j’auguri genèrich a peulo nen pijé ‘l pòst dj’auguri ch’is foma ‘d përson-a.

Carlin Pòrta
Për Natal? Dé ’d temp!

Cand che le prime brin-e matinere
a fan ven-e grisa l’erbëtta vërda,
ant ël cheur ëd l’òm as visca ’n lumin
ch’a l’ha ’l sentor ëd na speransa neuva.

Spluva ch’a pija còrp come d’incant
tant ch’arvìscola ’nt ij cheur, veuja ’d bin
da fé chërse ’l baron dij sentiment
che minca un a serca e a stanta.

A l’é l’aria ch’as pronta a di seren
për coj piasì ch’a ciamo sust genit
ant un ambrass ëd gent che dlongh as giuta.

Butoma ’nt un canton le gelosìe
e foma chërse ’n noi d’umanità
sporzend al pais na frisa ’d nòstr temp…

che sentse dì: «Che bel», a l’é pro bel!

—

Michel dij Bonavé (dij barbisin ëd Gambabòsch)
Apress Natal

Doi brassin ëd giss
duvert a ’mbrassé
un mond falabrach.
Na pòsa rèida
ch’a scauda na neuit frèida.
L’é restaje ’l rusnent
ëd le bùe dël trent
ch’a l’ha cudì cola paja,
ma ’l mond fòl,
chiel a baja.
Dal cantonin pì stërmà
l’é surtije na bòja,
un ragnèt gris e borù;
con coragi da lion
l’ha chità sò canton
e rampiand con fatiga
vers la cun-a
smija ch’a veussa ’dcò chiel
saluté ’l Bambin.
Na rajà ’d sol
travin-a dai véder panà,
gnun a pensa
a coaté la masnà,
tant l’é ’d giss,
còs veusto ch’a patiss?
Da dil a dil,
dij brass ëslargà,
miràcol ëd Natal,
na còta fin-a fin-a
dosman a bamblin-a,
na maja ’d seda
a guerna ’l calor
d’un cheur dë scajòla
mej ëd la gent fòla.
Quacià sota al dil mamlin
pian a deurm ël ragnin,
tut al càud,
coma ’l Bambin.

Sentme bin, Minòt, e peui i na parloma pì. I l’hai vorsute bin con tute le fòrse ‘d mia vita! Ti për mi it ses stàit sempe un Dio… e it veuj ancora bin, e a peul esse mej che prima…

Ah, lòn ch’it l’has fàit, Minòt!… It l’as vorsù seufre për fòrsa… Nosgnor a l’avìa date tut per esse content: salute, presensa, dné… a mi: a mi, che për nen dete un dolor i sarìa stàita ciuto, i l’avrìa parlà gnanca an pont ëd mòrt… e ti, ti it sarìe stàit l’òmo generos che a l’avìa fàit dël bin a tre dësgrassià…

Ciamimlo pì nen përchè it lo diso nen. I peuss nen ditlo… E ti it deuve esse galantòm a nen ciamemlo mai, përchè, per la bin ch’it veuj, ant un moment ëd debolëssa, Minòt… e a sarìa la nòsta rovin-a.

Ma it l’has nen vist che, pen-a ch’i l’hai dit che tò fieul a j’era l’idràulich, sùbit it l’has ancaminà a pensé ai sòld… ël capital… ël gran negòssi… Përchè ti ‘t preòcupe, e giustament, përchè ti ‘t dise: «Ij sòld a son ij mé». E it ancamin-e a pensé: «E përchè i peuss nen dijlo ch’i son ël papà?» «E j’àutri doi chi ch’a son?» «Che dirit ch’a l’han?»

L’infern!… Ti ‘t capisse che l’interessi a-j butrìa l’un contra l’àutr… A son tre òmo, nen tre cit. A sarìo bon a massesse tra ‘d lor… Pensa nen a ti, pensa nen a mi… pensa a lor. Minòt, ël bel dij fieuj noi i l’oma perdulo!…

Ij cit a son coj ch’as ten-o an brass, quand ch’a son masnà, ch’at dann preocupassion quand ch’a son malavi e a san nen dite lòn ch’as sento… Ch’at coro ancontra con ij brassòt duvert, disend: «Papà!»… Còj che it jë vëdde vnì da scola con le manin-e frèide e ël nasin ross e at serco la sorprèisa…

Ma quand ch’a son chërsù, quand ch’a son òmo, o a son fieuj tuti ansema o a son nemis…

Ti it ses ancora an temp. Mal it na veuj nen… Lassoma sté le còse coma ch’a stan, e ognidun a va për soa stra!

Eduardo De Filippo, monòlogh ëd Filumena Marturano, at III
Tradussion ëd Gioanin Davico

I l’hai nen scrivù gnente ‘d ti quand ch’it ses andàita
e pòch i l’hai scrivù dòp, ël longh dòp.
It artorne mach ant ij seugn ëd minca neuit
o, dë ‘d dì, a cas, ant l’aria ‘d via B.
dòp ch’a l’ha fiocà e as respira;
o ant na luce dël dòp-disné ‘d gelosìe ambajà
e a-i é lë schërzin dël giornal ëd gròss formà;
o an quàich nòm ëd pòst ch’as fërma an gola.
Tut sì? I acet nen la mòrt, am dijo.
A l’é vèj, i deurb nen tò tirèt, i les pì nen
toe litre. Che mi i sia
gnente d’àutr che na pera
un Gioanin sensa cheur?
Vàire temp am resterà ancora për amprende
a sorije e volèj bin come ti?

Luciano Erba, Quando penso a mia madre
tradussion ëd Gioanin Davico

Amalia, mi i sai nen përchè, ma cola creatura ch’a sta là andrinta am fa pensé al nòst pais. Mi i son tornà e ‘m chërdìa ‘d trové la mia famija o dësblà o a pòst, onestament. Ma përchè?… Përchè mi i tornava da la guèra… Anvece, ambelessì gnun a veul sent-ne parlé. Quand ch’i son tornà da l’àuta guèra, chi ch’am ciamava da sì, chi ch’am ciamava da là. Për savèj, për sente ij cit fàit, j’at eròich… Tant a l’é vej che, quand ch’i l’avia pi gnente da dì, im arcòrd che, për gavemje d’antorn, i disìa dle busìe, i contava ‘dcò dle ròbe ch’a j’ero nen capità, o ch’a j’ero capitaje a dj’autri soldà… Përchè a-i era tròpa furfa, la gent ch’a vorìa sente… ij cit… Ël soldà! Lassne sente, conta! Felo bèive! Il soldato italiano! Ma adess përchè a veulo nen sent-ne parlé? Prima ‘d tut përchè a l’é nen colpa toa, la guèra it l’has nen vorsula ti, e peui përchè ij bièt da mila a fan perde la testa… Ti it l’has ancaminà a vëd-je pòchi për vòta, peui ën pòchi ‘d pi, peui sent mila, peui ën milion… E it l’has pì nen capì gnente… Varda sì. A ti a l’han fat impression përchè it l’has vist-je pòchi për vòta e it l’has nen avù ‘l temp ëd capì lòn ch’i capiss mi ch’i son tornà e i l’hai vistje tuti ansema… A mi, vëdde tuta sta quantità ‘d bièt da mila a më smija në schers, a më smija na drolarìa… Arcòrd-tlo, Amalia: mi i-i toch e am va nen ël sangh a la testa… E la testa a deuv sbate quand ch’as toco ij bièt da mila… Lòn ch’it veule ch’it dija? S’i stasìa sì, fòrse i përdìa la testa ‘dcò mi… A mè fija, che jér sèira, davzin al let ëd sò sorela, a l’ha confessame tut, lòn ch’i dovrìa feje? I la ciapo për un brass, i la buto an mes a la stra e i-i diso: «Va a fé la putana»? E vàire pare alora a dovrìo buté fòra le fije? E nen mach a Nàpoli, ma an tuti ij pais dël mond. A ti ch’it ses nen stàita bon-a a fé la mama, lòn ch’it faso, Amalia, it mass? I fass la tragedia? E a basta nen la tragedia ch’a sta corend për tut ël mond, a basta nen ël deul ch’i portoma an facia tuti ansema… E Amedeo? Amedeo ch’a va an gir a fé ‘l malfator? Amedeo a fa ‘l malfator. Tò fieul a ròba. E… fòrse mach a chiel i deuv nen penseje, përchè a-i é chi ch’a-i pensa… Ti adess it l’has capì. E mi i l’hai capì ch’i deuv sté sì. Pì la famija a së sta përdend e pì ‘l pare ‘d famija a deuv pijesse la responsabilità. E se ognidun a podèissa vardé andrinta a cola pòrta… tuti as butrìo la man an sla cossiensa… Adess i dovoma speté, Amalia… A në toca speté. Com ch’a l’ha dit ël dotor? Deve passare la nottata.

Eduardo De Filippo, Nàpoli milionaria!, at III, monòlogh ëd Gennaro Jovine, an: Cantata dei giorni dispari, volum prim, Turin, Einaudi, 1971, pp. 85-86.
(tradussion ëd Gioanin Davico)

I consider valor minca forma ‘d vita, la fiòca, la fròla, la mosca.
I consider valor ël regn mineral, la ciambrea dle stèile.
I consider valor ël vin fin ch’a dura ‘l past, un soris involontari, la strachità ‘d chi ch’a l’é nen risparmiasse, doi vej ch’as veulo bin.
I consider valor lòn che doman a valrà pì gnente, e lòn che ancheuj a val ancor pòch.
I consider valor tute le ferìe.
I consider valor risparmié l’eva, rangé un pàira dë scarpe, sté ciuto an temp, acore a un crij, ciamé përmess prima ‘d setesse, prové arconossensa sensa arcordesse për còs.
I consider valor savèj ant un-a stansia anté ch’a l’é ‘l nòrd, col ch’a l’é ‘l nòm dël vent ch’a sta suvand la stendùa.
I consider valor ël viage dël vagabond, la clausura dla monia, la passiensa dël condanà, qual ch’a sia soa colpa.
I consider valor l’uso dël verb vorèj bin e l’ipòtesi ch’a-i sia un creator.
Tanti ‘d costi valor i l’hai nen conossuje.

Erri De Luca
da Opera sull’acqua e altre poesie, Turin, Einaudi, 2002, p. 35
tradussion ëd Gioanin Davico

Silensi,
për boneur
adess l’é chiel ësgnor
dij pensé lìber e sclint.
La neuit frèida
l’ha coatà
folìa e babìa
ëd l’òm ch’a l’ha por
dël doman
e a-j fà festa
për feslo amis.
Gris ëd lë mnis
l’é ’l cel pietos
ch’a vorerìa fioché sust,
nopà a sà nen
andoa sëmnelo
se pa ’ndoa
a seurto crij ëd dolor.
Ëd le matarià
pì gnanca n’arson
antant che ’l màntes dël temp
a ’ncamin-a n’àutra sofià.
Silensi,
për boneur,
a stërmé ij ringret
con promësse d’arvangia,
con ël nas ch’a smangia,
fiusa ’d sorprèisa
ch’a rangia!
Bon pro
a chi savrà
vive al mej lòn che ’l cel
a-j mandrà,
con ël cheur ch’a sapia dì
semper mersì.

Bussolin, al prim ëd Gené 2011
Michel dij Bonavé
(dij barbisin ëd Gambabòsch)