… i j’era an ufissi a fé ‘l sòlite ròbe, mama am ciama përchè a-i é ën monsù për ël gas. I vad fòra, già con pòca passiensa për via dl’interussion e sperand ëd gavemla ën pressa ma im treuv dëdnans n’òmo pasi, che con bel deuit am parla ënt la mé lenga – la mia mia, cola ‘d Cher, nen genericament ën piemontèis.

I parlòma për quàich minuta e i foma lòn ch’a venta fé, peui as na va. I sai nen chi ch’a sia, ma ‘l sò bel deuit e ‘l soe paròle pasie am fan pensé che nen tut a l’é përdù, che ën gir për ël mond a-i é ancora chi a parla cost dialèt an manera sempia e tranquila, për comuniché e basta.

E i pens ch’i veuj ëmprendi mej la mé parlada, i veuj senti e dovré manere ‘d dì ch’i sai nen përchè i l’hai mai ëmprenduje. Për cost motiv quand ch’i sent a dovré dabon la mé lenga – nen cola dij lìber e dij savant come certe vire a l’é la mia, ma la lenga viva, cola ch’it senti për la stra e ch’it dòvri sensa pensej – im sent bin, i son content, semplicement content.

Ier a l’é capitam na ròba bela. Mé car monsù, i lo conòss nen ma am fà piasì ch’a sia mnùit a nòsta ca. Ch’a torna quand ch’a veul, am fà piasì. Grassie.

Carlin Pòrta, an lesend me artìcol dl’àuta sman-a, parèj a l’ha comentà:

Ëd vire a basta vardé un vej pomé sèch për capì lòn ch’a val, avèj stërmà ant ël borgiachin dël cheur una lenga për parleje ansema, bele da sol, për consolesse. […] Lòn ch’i l’oma ant ël cheur, gnun a peul gaven-lo.

E a l’ha mandame la poesìa ch’i but, con sò përmess, ambelessì:

I l’hai vardate vej pomé dla bràida
solengh e grotolù
savatà dai quatr vent
a resiste al temp con tuta la fòrsa.
An ponta dla rama pì àuta
j’elo ancora ‘n cit pom
pront a smon-e sò drit
a resi ‘d minca sòrt la rassa.
Pagna al pom elo mia pòvra lenga
solenga e scarpisà
da tròpa, tanta gent
ch’a smija che ‘l vej parlé vala ‘n tuss.
Ancheuj im sento ‘dcò mi pom – pomé
frapà ‘me San Bastian
crasà da lenghe – lanse
ch’a serco dë strompé mè bel parlé.

Am ven-o an men ëdcò ij Muvrini, Mi trema l’esse:

Per u castagnu mortu
senza patrone
è per l’alivu tortu
negrucarbone
mi trema l’esse
a crepacore, a crepacore
mi trema l’esse
a crepacore

E ‘dcò, un pòch, Salvatore Quasimodo (Al padre):

“Baciamu li mani”. Questo, non altro.
Oscuramente forte è la vita.

Pom e lenghe, lenghe e pom. E castagné e ulivere. Na lenga-mare ch’a l’é na lenga pare. Na lenga, tante lenghe, ël cercc as sara. E valà.

(La version italian-a ‘d cost artìcol as treuva ambelessì.)

I son an efet un bilengh.

As capiss, quand ch’i dijo che mie lenghe mare a son l’italian e ‘l piemontèis (nen për fòrsa an cost ordin), i les un pòch ëd confusion ant j’euj ëd chi ch’a scota. E i lo capiss: ant la percession comun-a ‘l piemontèis a l’é un dialèt, nen na lenga. (Ch’a sia lenga da na mira sientìfica e stòrica, ch’a l’abia des sécoj [sic] ëd tradission scrita, che da quat sécoj a së scriva apeupré ant l’istessa manera, ch’a l’abia vocabolari, gramàtiche e via fòrt a son realtà ch’a fan nen test, dàit ch’a son anformassion “per felici pochi”, për dila a la Morante.)

Me bilenghism a l’é quaicòs ch’a serv a gnun se nen a mia identità, a vive na vita mental pì rica. An aparensa, a farìa gnun-e diferense s’i parlèissa e i scrivèissa nen piemontèis: costa lenga a serv a gnente, për dì parèj. Ma ‘l pericol – i parl për mi – a l’é ëd troveme sensa lenga materna e i veuj nen ch’a càpita, tut sì. Ël perìcol a l’é pr’esempi ‘d chiel-lì ch’a l’é emigrà e a l’ha përdù soa lenga sensa trové dabon la lenga dël pais ch’a l’ha arsèivulo, e a na certa mira a l’é truvasse sensa identità.

(I lass da part ambelessì tute j’oportunità ch’am proven-o dal conòsse d’àutre lenghe fòra da la prima e da la sconda, i parl mach ëd mie lenghe materne.)

Chi it ses ti, verament, sensa na lenga toa, cola ch’a sia? Na lenga at definiss, a l’é tò pais, it ses ti. Quand i pens a le paròle ch’a vivran almanch fin-a a ch’i vivrai mi a më smija un bel pòst, ël mond. E am ven an ment GianRens Clivio:

Mia part i l’hai fala, ij mè cit a parlo piemontèis e fin ch’i vivo i l’avrai da parleje piemontèis a quaidun.

E an efet quand mie masnà a son na i l’hai nen poduje parlé che an piemontèis: përchè, për dila con Tavo Burat,

‘L piemontèis a l’é mè pais.
Tuta la resta a l’é mach d’anviron.

E parèj a sarà fin ch’i vivrai. Lor am rëspondo e am rësponderan an italian ma a-i na fà nen, me cheur am dis che sòn a l’é giust e tant am basta.

Coste doe lenghe ant le quaj i son armës-ciame e arconossume am definisso, qualsissìa còsa a-i càpita; a son na companìa e na difèisa, na consolassion e un mojen. A son paròle: paròle inùtile, paròle anciarmante. Pavese:

Le parole sono tenere cose, intrattabili e vive, ma fatte per l’uomo e non l’uomo per loro.

I capiss, però, che le lenghe a son an tute le manere argoment delicà, përchè a vintra an gieugh l’identità dla përson-a. An pì, i chërd che l’etichëtta ‘d “piemontèis” a l’abia për tanti n’acession negativa, përchè da na mira a fà vnì an ment ël paisan e le montagne, da l’àutra a arcòrda pàgine controverse dla stòria d’Italia.

E bin, me piemontèis a l’é semplicement n’àutr pàira d’uciaj për vardé ël mond. S’i fussa na da n’àutra banda i l’avrìa n’àutra lenga a dé forma a me pensé. I l’hai gnun-e pretèise ‘d superiorità, gnun desideri ‘d rivalsa ‘d gnun géner, gnente da mostreje a chicassìa.

E peui i chërd che costa lenga, come tute le lenghe dël mond, a sia n’overtura anvers l’estern, sicurament nen un saresse a riss ant un castel dorà anté che le përson-e a parlo mach mia lenga. Me bilenghism, a la finitiva, am giuta a sërché ëd capì chi ch’a l’é divers da mi; e am fà apressié lenghe – e donca colture – distante e diferente.

Tut sì. An manera motobin sempia e e tranquila.

J’àutri piemontèis: cost a j’era ‘l tìtol ëd na rubrica ch’i l’avìo ansima ai primi nùmer d’é! L’idèja a j’era cola ‘d dé vos a cole part “tangensiaj” dël piemontèis, visadì coj dialèt fòra da l’area Turin – Carmagnòla – Pinereul (pì o meno). (Un pòch pretensios, as capiss, tant pì che al sénter ël piemontèis a l’é press che mòrt, menti che fòra a l’é bin viv, e come!)

A l’é vnume an ment an costi dì, adess ch’i son ant la mé sconda/prima patria, un paisòt – Montomal, visadì Montemale di Cuneo an lenga dominanta – an tra le montagne ‘d Coni. Da sì ‘l piemontèis “ufissial” a l’é lontan, ma nen për sòn ël piemontèis a l’é meno piemontèis.

E peui la ròba bela a l’é che con la gent dël pòst is capioma l’istess. Ma ‘d pì: am piasrìa dabon amprende la lenga ch’as parla ambelessì, come pass fondamental për la mia “integrassion” an coste montagne. (I ven sì da squasi quarant’agn, squasi j’agn ch’i l’hai, ma i son sempe un forësté.)

E sòn am fà pensé al mé piemontèis, a la lenga ch’i parl mi. A part dal chierèis, as capiss, ma già an partensa a j’era un pòch diferenta, përchè as pogiava an sl’italian pì ‘d lòn ch’a sarìa stàit “giust”; e peui con ël temp, con le leture e tuti j’ancontr fàit an costi agn a l’é slargasse, confondusse, come na leserta a l’ha cambià un pòch pel, e adess a l’é un misto ‘d lìber e leu e përson-e.

A l’é na bela ròba ch’am definiss; ma adess a venta fé un pass pì an là, amprende la lenga ‘d coste montagne.