Apr 10

Ël piemontèis? Na lenga da salvé

4 Coment »

A scriv Vittorio Bertola ansima a soa pàgina Facebook:

So che è un tema difficile e non prioritario, ma (con mia sorpresa) dopo un anno di attesa il consiglio comunale ha approvato il nostro ordine del giorno che chiede al Parlamento di inserire il piemontese tra le lingue minoritarie riconosciute ufficialmente nella legge 482/99, come da appello già approvato da tanti comuni piemontesi di ogni colore politico. Non sosteniamo inesistenti superiorità locali (la tutela peraltro andrebbe concessa a tutte le lingue locali d’Italia e del mondo) e nemmeno vogliamo alimentare stupidaggini leghiste, ma vorremmo tutelare un patrimonio culturale millenario che, bello o brutto, esiste soltanto qui e che sparirà nel giro di un paio di generazioni se non facciamo qualcosa per salvarlo.

An sël sit dla comun-a ‘d Turin a-i é ël comunicà ufissial.

Mi ‘d polìtica i na capiss pòch, ma quaicosëtta an sl’argoment i la sai.

1. A-i é tanta ignoransa (ant ël sens etimològich dël termo, gnun as senta ofèis) an sël tema, a parte da chi ch’a dovrìa fé le legi an giù (in primis la distinsion an tra lenga e dialèt).

2. Purtròp na lenga viva e mnassà come la nòstra (e come tante àutre) a peul nen fé a meno dla polìtica për andé anans, përchè sensa sòld i foma tanti bej proclama ma i podoma fé pòch.

3. Donca a l’é pì che bin vnùa costa inissiativa. A servirà a quaicòs? A servirà a gnente? I lo soma nen, ma na ròba a l’é sigura: sensa ‘d ròbe parèj nòsta lenga a l’é bele che mòrta.

4. I podoma esse o nò d’acòrde con j’idèje polìtiche ‘d Bertola, ma da piemontèis – o mej, da përson-a ch’a sta ant ël mond (homo sum, humani nihil a me alienum puto) – mi i lo ringrassio për sòn.

Taggato: •
Apr 03

Ij sit an piemontèis

1 Coment »

A
Doi agn fa i l’avìa scrivù un pòst ansima ai sit an piemontèis: na lista ‘d lòn che la ragnà a eufr an nòsta lenga. Bin, doi agn ansima al Web a son n’eternità – costa a l’é donca na “radiografìa” dl’esistent ancheuj.

1. Pijoma l’andi

As peul nen nen ancaminesse da la Wikipedia piemontèisa, che con pì ‘d 60mila artìcoj (a j’ero 35mila mach doi agn fà – e peui a dijo che ij piemontèis a son bogianen!) e al pòst nùmer 57 ant ël mond (a j’era 58) për sòn a l’é diventà na sòrta ‘d manifest e drapò dël piemontèis dzora la Ragnà.

2. J’associassion

A-i son peui ij sit dj’associassion (ëd sigura i na dësmentierai quaidun-a). Alfabeticament:

– Ca dë Studi Piemontèis, ch’am pias consideré la prima inter pares, e ch’a sta donca fòra da la lista;

– l’associassion Alp, che con fatiga a va anans dòp che Tavo Burat a-i é pì nen;

– Ël Sol ëd j’Alp: Gioanin Ross a Biela;

– Gioventura Piemontèisa, un bel sit con tanti agiornament;

– Langa Astsan-a, visadì ij fàit prima dle paròle a difèisa ‘d na coltura (e da nen dësmentié ch’a son j’organisador dla festa dël Piemont 2013);

– Nòste Rèis, e ij cors ëd piemontèis ant le scòle;

– Piemont dev vive, e tute le bele ròbe che Driano ‘d Caval e ij sò amis a fan a Coni.

3. Giornaj e scartari

An piemontèis, la rubrica d’Albina Malerba e Giovanni Tesio ansima a “La stampa”.

La pàgina ‘d “Piemontèis Ancheuj”: jë sfòrs ëd Michel dij Bonavé e tanti amis ëd nòsta lenga.

La còca dij bogianen ch’a bogio: Bèrto ‘d Sera e tut sò travaj a pro dël piemontèis digital (e nen mach).

J’archivi d’Assion piemontèisa, l’arvista ‘d bonanima ‘d Beppe Burzio (i l’hai mai conossulo e am dispias), ch’a l’é stàit un pòch ël pare putativ d'”é!”

4. Për finì

arsorsepiemonteise, ël sit ëd Borichèt che pòch a pòch a së slarga (minca tant i pijo quaicòs da les-je a mé cita cita).

Giovanni Delfino a l’ha butà ambelessì un përfond ëd ròba ansima a Luigi Olivero.

Piemontèis, vocabolari e gramàtica ‘d Bré.

Ambelessì Livio Tonso a part dal canavzan për slarghesse a tante ròbe dël piemontèis.

Ël mè Piemont, ëd Paolo Castellina.

Ël mè piemontèis: amprende nòsta lenga da l’Illinois mersì a la Ragnà.

A-i son ëdcò dij grup ansima a Facebook, come pr’esempi Bogianen.

Tute ròbe cite, as capiss. I foma lòn ch’i podoma, bin savend che – për dila con Federico Bavagnoli –

s’i lo foma nen ancheuj i lo foma pì nen; s’i lo foma nen noi a lo fà gnun.

Naturalment i peuss avèj dësmentìa quaicòs, e donca chi ch’a sa ch’a parla!

Taggato: •
Mar 13

Bilenghism

1 Coment »

Ancheuj i segnal un pàira ‘d sit an italian ch’a peulo serve a coj (pòchi) pare e mare ch’a vorrìo parleje a le masnà an lenga regional, ma a l’han pao che peui a amprendo nen bin l’italian (stòria veja, e a-i na fà nen se la lenghìstica a l’ha dimostrà ch’a l’é, aponto, na stòria: a l’é vera ant la percession comun e donca a venta pijela an sël serio).

(Ël discors a podrìa esse bon ben longh, ma im limit a fé la segnalassion sensa coment.)

Ël prim a l’é bilinguismo.regionale, ch’a spiega an pòche paròle ciàire la question e – dzora ‘d tut – an giuta a capì quaidun an tra ij mit fàuss che, an Italia dzora ‘d tut, a sircondo la lenga.

Lë scond a l’é Bilingue per Gioco, che bele ch’a dòvra cola bruta parola, “dialetto”, a l’ha tante anformassion e pont ëd vista an sl’argoment.

Taggato: •
Gen 23

Giuseppe Sanero, Le “lenghe” dël Bòsch dël Mërlin

1 Coment »

Polyporaceae
A l’é n’idèja ch’i l’hai da tanti agn. I peuss nen dì da sempe, përchè quand ch’i j’era masnà tut antorn a mi a j’era piemontèis e donca distingue le lenghe a j’era nen na ròba con un sens, ma im arcòrd che antorn ai 25 agn – na vinten-a d’agn fà – i l’avìa provà a viré Orazio an piemontèis (mersì, sempe mersì për sòn a Riccardo Massano): la prospetiva a cambiava.

Bin, da anlora l’idèja mia a l’é che ‘l piemontèis, come lenga milenaria, as peul dovresse për parlé ‘d tut ma pròpi ‘d tut. E i son nen sol an costa matarìa: pr’esempi quàich dì fà a l’é surtìe l’ùltim nùmer dl’arvista “Il micologo” ch’a pùblica n’artìcol ëd Bepe Sané (Dragonòt), anté che l’autor a descriv “cheiche Polyporaceae ch’a chërso ant ël Bòsch dël Mërlin”.

Bin, për mé cont a l’é na bela ròba. E a l’é bel ch’as sapia.

Taggato: •
Gen 16

Fabio Scaliti, El rèis i son lònghe e s-ciasse…

5 Coment »

Fabio Scaliti, amis e colega, a l’ha scrivù un tòch – bel, pròpi bel – an sò dialèt sclint e largh. I lo but pì che volenté ambelessì. Con sò përmess e na cita nòta: a smija ‘d lese Pavese, pr’esempi col dël Diavolo sulle colline:

Dalle cantine del Rossotto venne fuori una bottiglia, poi un’altra. Era un vino che lasciava la bocca sempre più asciutta. Bevemmo noi tre, sotto il portico che dava sui prati. Non capivo se tanta dolcezza passava dal vino nell’aria o viceversa. Sembrava di bere il profumo del fieno.

Enter Fabio.

Ciao Gianni,

a të scriv për contete na cita stòria ch’la mës-cia lengua, rèis, viagi e arcòrd.

Për fela nen tant lònga, a j’heu passà cheich dì an Liguria antorn a Vintmija, per fé respiré ‘n pòch d’aria bon-a a dòna e masnà (e fé cheica vira an bici per mé cònt!).

L’ocasion a l’é staita bon-a ëdcò per passé a trové doe magne dla part ëd mé mare, ch’i vivo là da minim 50 agn (e possa) e i viagio tute e doe ans ij 80-85 agn. Ma, per sò forteun-a, i son ancora pì che ‘n piòta e a piòmb ëd tësta.

A soma trovasse ant ël singh ore ‘d dòp-mesdì a ca ‘d una ‘d lor a bèive ‘n cafè. Rendte cònt ch’i j’ero passà minim vint agn ch’a j’ero vist-se l’ultima vòta. Me a j’era na masnajòta àota na spana e mesa, lor i j’ero per me doe magne grande e tachgnèise, ch’im lassavo nen gighé da sol përché i j’avo piasì dë strafogneme tut e empime ‘d vissi.

Ma ël temp del sangh o cor mai tròp fòrt. O speta ‘l moment bòn.

E ‘nt ël gir ëd singh minute a son trovame ant in moliné d’arcòrd, ëd nòm e stranòm ch’a sentiva pì da na vita, ëd parole sbardlaje ant la me testa ch’i trovavo tut ansema ‘l so pòst.

O j’era da ‘vnì cioch. Quand ch’a parlavo tucc ansema, ël piemontèis o sortiva natural. Da sol. Con la parlà, la cadensa, ël ras-cé e lë sghijé propi dla valada d’andoa i veno mé mare, mé barba, mé grand. El mé magne.

Quand che cole doe èrche d’arcord is butavo a parlé una con l’autra, ‘cò mach per ciamesse na citolèira che una a l’ava dësmentià – belìn, ch’i tacavo a parlé an lenga ligure! As capìss, i son là da na vita dabòn…

Ma con me i j’ero ‘cò mé fieul ëd n’an e mes, e la mé dòna, ch’a lé russa, la parla italian e la capìss na bon-a metà ‘d lòn c’ha digh an piemontèis, ma con ël ligure a la tribùla, pòvra stèila. Con lor autri doj, ël magne i j’avo ‘l bon costum ëd parlé italian, os capiss. A fòrsa ‘d sauté da na parlada a l’autra, la mé dòna a l’ha capì lòn ch’la podiva… ma dind-me dòp a tut, a la finitiva, che nojautri trej a j’ero në spetacol “magnetich”, a l’era ‘me voghe trej musicant ch’i sonavo trej instrument divers, cambiandje un dòp l’autr sensa manch pié fià.

El concert a l’é finì dòp doe ore. A son manch ësdam-ne. A lësiva na musica che dj autri òm e dòne i j’avo ëscrit për me bon ben prima ch’a vnissa al mònd, ansetà ans na cadrega ch’ël doe magne i j’avo tënnu càoda për me.

El rèis i son lònghe e s-ciasse, i van an creus e i son sèmpre lé, ‘cò s’i së s-ciaro nen.

Taggato: •
Dic 12

Hugo Alloa, Ël premi ‘d Maria Teresa Andruetto

3 Coment »

I l’avìa parlà d’Hugo Alloa ambelessì (nò, a l’é pì giust dì che a l’ha parlà chiel, mi i l’hai mach fàit còpia e amplaca).

Peui i l’hai ciamaje dë scrive un tòch për cost ëscartari. Dit, fàit, l’artìcol a l’é ambelessì sota, butà parèj com ch’a l’é rivame. Miraco a në smija normal e i-j doma nen cont, ma cost a l’é ‘l piemontèis ch’a së scriv ancheuj an Argentin-a. E un gròss mersì, as capiss, a nòst amis Hugo.

Enter Hugo Alloa.

—

La scritriss argentin-a María Teresa Andruetto, fija ‘d piemontèis, a l’a arsëvù ël 14 nòvember ël premi “400 años” conferì da l’Università ëd Córdoba. A l’é staita na sirimònia motobin emotiva durant la qual, combin che la lenga dovrà ant ij discors ëd presentassion e dcò an col ëdl’autriss a sia staita lë spagneul, i l’hai sentù na sòrta d’eco ëd vos lontan-e ch’a vnisìo lì a carësseme j’orije e ‘l cheur. A na certa mira, María Teresa a l’ha ardait vita a le paròle ëd sua mama e cole paròle a l’han fait arsoné an mi cole ëd mia mama. Subit i l’hai pensà ch’i dovìo contelo a Gianni Davico, chiel ch’a së stupiss che mi l’abia vorsù andé a sërché le mie rèis lontan-e, ch’a l’abia vorsù amprende a parlé ël piemontèis e dcò a scrivlo. Ma nen mach për lòn, am piasrìa tant che travers chiel, coj ch’a leso sò blògh a sapio che, parej ëd María Teresa Andruetto, a j’é tanti àutr dissendent ëd piemontèis che a ten-o bin auta la “piemonteisità” an Argentin-a.

Sensa fé ‘d “chauvinisme”, sta premiassion ancora na vòlta am rend fier d’esse novod ëd piemontèis…

Prima ëd lasseve, iv signalo na pagina andoa ch’as parla ëd Monsù Eugenio Perfumo ch’a mostra a parlé ël piemontèis a le masnà ëd sò paìs an provincia ëd Santa Fe.

Tanti salut da Córdoba, Argentin-a
Hugo Alloa

Taggato: •
Ott 24

Ël parlà e lë scrit

2 Coment »


I l’hai lesù n’artìcol, gavà da cost lìber, ch’a dis tante ròbe anteressante an sla poesìa an lenga regional e, për conseguensa, an sël lese an piemontèis.

L’autor a l’é Stefano Ghidinelli, ël tìtol dl’artìcol a l’é Non leggete, vi prego, Raffaello Baldini! L’abstract a l’é motobin ciàir:

La poesia dialettale è stata ormai da tempo sdoganata. Ma scontato il vecchio pregiudizio di popolarità subletteraria, il dialetto si è trasformato in veicolo di una poesia iperletteraria, perché per chi non ha competenze altamente specialistiche, leggere poesie in dialetto (almeno, in un dialetto che non conosce) è un’esperienza irrimediabilmente frustrante. E allora, meglio non leggerla proprio. Meglio provare (se si può) ad ascoltarla.

An pòche paròle, Ghidinelli a dis che i soma tròp anans. Ma i pens pro ch’a l’abia rason, përchè se gnun a les an piemontèis la colpa a peul nen esse ‘d chi ch’a les (nen), ma il ciurlo è nel manico: lese an piemontèis a l’é tròp difìcil (Gramsci a sarìa nen d’acòrde, e mi – motobin pì modestament – con chiel, ma ij fàit a son fàit e come fàit a son nen contestabij).

A dis Ghidinelli:

Il dialetto scritto, in versi o no, è sempre incompleto.

A part cola bruta paròla, dialetto (ma as capiss, a venta fesse capì), i l’hai ël fòrt sospet ch’a sia com ch’a dis chiel. Noi i seguitoma a vorèj dësfende na tradission ma i peuloma nen spetesse, nì adess nì mai, che daré ‘d noi a-i sio tante përson-e. A saran sempe e an tute le manere i felici pochi ‘d morantian-a memòria. E a val ëdcò n’àutra considerassion: lòn ch’i foma për nòsta lenga i lo foma dzoratut për noiàutri midem, i lo farìo bele se a-i fussa gnun a lese (o a scoté). Già, përchè a val lòn ch’a dis Nelo Risi:

Conta
appunto il lettore, io lo affronto
io lo provoco, se non c’è lo invento.

E, ëdcò, a val lòn ch’a disìa Pavese ant la prefassion a Moby Dick:

Avere una tradizione è meno che nulla, è soltanto cercandola che si può viverla.

E lòn ch’a disìa bonanima ‘d Clivio:

Fin ch’i vivo i l’avrai da parleje piemontèis a quaichedun.

A dis ancora Ghidinelli:

Del resto, lo diceva Meneghello: il dialetto non si scrive, non si legge. La sua forza, la sua bellezza – se c’è, se ci si crede – sta proprio nella sua alterità radicale rispetto all’italiano: che è anche una alterità mediale. La celebre renitenza di Giacomo Noventa a stampare i suoi versi aveva una sua indiscutibile coerenza.

Sì, professor Ghidinelli: chiel a l’ha sens’àutr rason. Ma dàit che navigare necesse, vivere non necesse, mi im ten bin s-ciass mè piemontèis, parlà e scrit e lesù e scotà, e a va bin parèj.

Taggato: • •
Set 05

A Piazzetta

5 Coment »


La lenga corsa scrita a l’é nen piassà mal come la nòsta. Miraco ant le stra as sent pòch, ma pijoma un blògh come cost: lòn ch’a frapa sùbit a l’é ‘l nùmer ëd coment a j’artìcoj. A-i na j’é tanti, e tuti an cors.

E ij cors a son 260mila, mentre ch’i stimoma che ij parlant piemontèis a sio anviron doi milion. (As capiss che vesse n’ìsola, da na mira lenghìstica, a giuta.)

Na lenga viva a l’é viva quand ch’a ven parlà e scrita, quand ch’a ven scotà e lesùa. E cost giornal a ven stampà an 15mila còpie, distribuìe a gràtis. Am ven am ment lòn ch’i fasìo noi con «é!», e con Orazio i pens che

Aut insanit homo aut versus facit.

Lor-lì a son dij mat e dij poeta. Dësnò chi ch’a-j lo farìa fé? Ma la lenga corsa, mersì a ‘d folairà come costa, a viv.

Taggato:
Ago 22

Povron piemontèis

2 Coment »


L’associassion Arcancel ëd Carmagnòla a l’ha pijà na cita inissiativa a pro ‘d nòsta lenga. An ocasion ëd la fera dij povron ch’as ten tuti j’agn an prinsipi dë stèmber (st’ann dal 31 agost al 9 stèmber), a l’ha produvù – an colaborassion con ël consòrsi dij povron ëd Carmagnòla – un cit arsetari për ij povron.

Ël consòrsi, an fa savèj Bepe Sané, una dle anime dl’associassion, a l’é dimostrasse motobin anteressà a l’inissiativa, e ij prodotor consorsià a distribuiran l’arsetari a tuti coj ch’a cato na cassiëtta ëd povron (o bele mach quàich povron), com un cit cadò.

L’arsetari as peul dëscariesse ambelessì. La version a stampa – 10mila còpie – a l’é stàita produvuva “an economìa”, risparmiand ël pì possìbil.

A gionta Bepe:

A l’ha stupine l’anteresse che i l’oma trovà da part dël consòrsi e dij prodotor e im përmëtto ëd sugerì che a podrìa esse n’ideja cola ëd prové a travajé con le realtà amprenditoriaj dël teritòri, për dovré an quaich manere ël piemontèis ant le atività produtive, ant la vita ëd tùit ij di.

Mé coment: a peul desse ch’a serva a gnente – a la finitìva ‘l mond a peul ësté sensa
nòsta lenga –, ma cost a l’é n’esempi ‘d lenga viva e donca as peul mach dive “compliment!”

Taggato: •
Lug 25

La manera pì bela për pratiché ‘l putt

2 Coment »


Quand i më ston scaudand prima d’un gir, o quand ch’i ston travajand an sël mé gieugh ant ij prim di dla sman-a, i pràtich mach doe distanse an sël putt: coj ch’i pens ëd buté andrinta e coj vreman longh.

Për prima ròba, i pràtich un burdel ëd putt cort, probabilment ëd pì che la pì part dij giogador an sël tour. I dirìa ch’i pass anviron ël 95% dël temp dedicà a la pràtica dël putt a tiré coj nen pì longh ëd doi méter e mes. I sern dij putt cort ch’a l’abio na pendensa e i-i colpiss an manere diferente.

I na colpiss quaidun fòrt, tirandje an manera ch’a pijo ‘l fond dël teucc, e dj’àutri an manera pì dossa, an manera ch’a meuiro lentament andrinta, passand da na banda. Dòp a un pòch, sòn am giuta a avèj un sens ëd la manera ch’a fonsion-a mej për ël tipo ‘d green ansima ai quai i gieugh col di. Ti it vanserai quàich ësbordà s’it fà atension a coste ròbe.

Quand ch’a l’é possìbil, ëd sòlit i sërch ël teucc ëd pràtica ch’a l’ha la pendensa pì fòrta (con deuit: i veuj ch’a sia n’esercissi ch’am serv) e im piass lì. A va bin për ël mé sente ël voghe che la balin-a a devia anvers ël teucc, e a giuta la mia confidensa sente che la balin-a a vintra andrinta tute le vire. I otenrìa nen cost but s’i passèjssa la pì part dël mé temp ëd pràtica ansima ai putt ëd distansa mojen-a che a s’avsin-o mach al teucc: alora a l’é ràir ch’i pràtica costa distansa.

I son an gré d’oten-e la giusta velocità për ij putt da le distanse vreman longhe. Donca i pràtich diversi putt ansima a coste distanse fin-a a che ‘l mé contròl ëd la distansa a l’é a pòst për col di.

Geoff Olgivy

[gavà da “Golf Digest” d’agost 2012, p. 40, virà da l’inglèis për fé vëdde che an piemontèis as peul discore ‘dcò ëd ròbe diverse da la poesìa e ij nòstri vej]

Taggato: •
Meno recenti Piu recenti
preload preload preload
© 2026 Gianni Davico  Licenza Creative Commons