“Non avete mai sentito nominare quei quattro tetti? Ebbene, io vengo di là!” Parèj a scrivìa Cesare Pavese an La Langa, un dij racont pì bej ëd Feria d’agosto; e parèj a podrìo dì ancheuj ëdcò Valerio Maggio e Cesare Matta, che da pòchi dì a l’han butà fòra Bòite e botteghe. Commercianti e artigiani nella Chieri del Novecento, un lìber për la pì part fotogràfich ch’an parla d’un mond passà e localisà (na sitadin-a, che për aventura a l’é ‘dcò la midema ‘d chi ch’a scriv) ma motoben amportant për chi ch’a l’ha passà ij quaranta; e probabilment ëdcò për chi che ij quaranta a-i passerà magara da sì vint’agn, o bele pì an là.

Ël lìber (8 euro – na bala ‘d fum) as treuva an coste librerìe ‘d Cher: della Torre, via Vitòrio Emanuel II 42; dell’Arco, via San Domini 23; Libri e…, via Carl Albert 2.

As part dai primi agn dël Neuvsent e as riva fin-a a j’agn Stanta. Fotografìe che a testimonio ël cambiament d’un sistema ‘d vita. A dijo Valerio e Cesare ant l’introdussion al volum:

Siamo endemicamente innamorati della nostra città, della sua storia, del suo tessuto sociale, dei suoi mestieri. […] Tutto ciò, se ci passate il termine, ci fa sentire, alla fine, dei ‘rigattieri’. ‘Rigattieri’ con un profondo desiderio di ‘accumulare’ situazioni, avvenimenti, ricordi, documenti che hanno riguardato Chieri e i suoi abitanti per farne memoria. Perché ‘la memoria’, per lungo tempo veicolo di trasmissione delle conoscenze, è evidente che, all’alba del terzo millennio, non funziona più. Notizie, sensazioni, pensieri, fatti hanno interrotto il loro corso secolare. Al dialogo tra le generazioni, padri e figli, nonni e nipoti, si sono sostituiti i media con la loro pesante ingerenza e ingannevole forza di persuasione. Il dinamismo della vita moderna, una vita non più a misura d’uomo, ha fatto il resto.
Un mondo cittadino è scomparso o sta scomparendo portando con sé i suoi valori. Un mondo fatto di luoghi ma anche di persone, di usi che l’attuale civiltà, forse, non ama più e che, troppo presto, ha dimenticato.

E donca a-i é un mond ch’a meuir; o mej, a j’era un mond e adess a l’é mòrt. E sòn – ch’a sia dita an passand – a val ëdcò për nòsta lenga: përchè le còse e le paròle për nominé cole còse a meuiro ansema. Am ven an ment Libera nos a Malo, Marco Paolini ch’a interpreta a soa manera Luigi Meneghello, anté che ‘l protagonista a séguita a nominé le còse për ch’a meuiro nen.

E peui am ven an ment ël monòlogh ëd Gennaro Jovine an Napoli milionaria! d’Eduardo:

E io aggio capito che aggi’ a stà ccà. Cchiú ‘a famiglia se sta perdenno e cchiú ‘o pate ‘e famiglia ha da piglià ‘a responsabilità. E se ognuno putesse guardà dint’ ‘a chella porta… ogneduno se passaria ‘a mano p’ ‘a cuscienza… Mo avimm’aspettà, Ama’… S’ha da aspettà. Comme ha ditto ‘o dottore? Deve passare la nottata.

Sitassion ch’a podrìa esse na ciusa al lìber e ant l’istess temp n’indicassion ansima a lòn ch’a-i é da fé: a deuv passeje la neuit, ma antratant ëdcò ‘l temp a passa – e donca noi is portoma anans, i giutoma la memòria dl’avnì.

Valerio e Cesare, chapeau.

[mé artìcol publicà ansima a la “Gasëtta d’Alba” d’ancheuj, màrtes 19 otober]

I l’avìa già scrivù ambelessì, a giugn, ëd Simone Perotti e ‘d sò Adesso basta – lìber che tecnicament (e con mérit) a l’é un long seller –, manifest dël downshifting, ch’a sarìa ‘l festina lente dë Svetonio, visadì l’aceté ‘d vagné ‘d meno an cambi ‘d na qualità ‘d vita superior, për via dël temp liberà e da dediché a lòn che verament an toca ‘l cheur.

Quàich sman-a fà a l’é surtìe sò ùltim romanz, Uomini senza vento. E ‘l lìber ch’a ven dòp a un lìber ch’a l’ha vendù e a vend tant a l’é sempe na preuva impegnativa për n’autor: come Il pendolo di Foucault dòp a Il nome della rosa për Umberto Eco, tant për dì. Donca, a l’é normal ch’a-i sia un pòch ëd difidensa për n’euvra parìa. Mi i l’avìa ‘l timor che cost romanz a fussa nen a l’autëssa dël lìber prima, ch’a fussa come n’operassion editorial smalissià; ma dòp avèjlo lesù i peuss sosten-e a cheur leger che Perotti a l’ha superà l’esame.

Ël protagonista a l’é Renato, un tìpich milanèis strach e nervos, che an sl’ìsola ‘d Ponza a treuva dij misteri e, dzora ‘d tut, as fà – bele sensa vorèilo – tante domande ansima a chiel midem e al sens ëd tuta la soa vita. Renato a la fin a deuv pijé na posission: a decid, e cost a l’é ‘l colegament con Adesso basta.

Ël lìber a l’é un noir mediterraneo e ambientalista, për dovré la definission ëd Perotti. Ma i podrìo cò definilo un romanz ëd formassion, o un përcors ëd dëscuverta: dëscuverta che cambié as peul, che j’eror dël passà a deuvo nen për fòrsa condissioné nòst present, che i podoma vnì përson-e pì fòrte e coerente. “Un lampo di beatitudine / non offende il nostro vicino”, a dirìa Leonardo Sinisgalli. A l’é lòn ch’a-i capita a Renato an ancontrand Silvia, che sensa vorèj-je mostré gnente a-i fà capì tante ròbe dla vita. E Renato a va, a ancamin-a a pijé soa vita për man e a marcé con soe gambe.

Un cit sugeriment ai navigant, për slarghé ‘l discors: ël sit dl’autor a val sertament na visita.

Simone Perotti, Uomini senza vento, Milan, Garzanti, 2010, 291 pp. EUR 17,60, ISBN 978-88-11-68185-4.

A l’ha sempre frapame ‘d nòsta lenga la tastera spantià dël léssich, visadì la possibilità ‘d rende an piemontèis minca test. Mé professor Riccardo Massano a l’avìa mostrame che as peul traduve dal latin an piemontèis, tant për dì. E an ëslargand ëd discors, a robato tuti ij confin an tra le lenghe dël mond; com ch’a dirà Batista doman an sla Gasëtta d’Alba,

Lourens Chiardòla a l’é un professor dë scòla à Jausier, un paisòt dla Provensa da dlà d’Entracque. Lourens a parla e a mostra ‘l provensal ëd soa “valeja”, la valada ‘d Barcelonette, un parlé mës-cià antrames a la lenga d’òc e ‘l piemontèis. I soma trovasse a na festa tradissionala a sò pais, e antrames a le tante soe teorìe ansima la difèisa dle lenghe locaj a l’ha mostrame un bel rasonament.
Se i partoma da la Sicilia, fin-a a rivé al Portugal, provinsa për provinsa, pais për pais, i podroma sempre capisse; la caden-a lenghìstica stòrica a gropa la Sicilia con ël Portugal e tuti ij paisòt antrames, a condission che as parlo le lenghe locaj.
Da Ragusa a Catania a cambìa già, ma a l’é sempre sicilian; a l’é pì fàcil che un sicilian as capissa con ij calabrèis ëd Reggio pitòst che con un napolitan; ma për un calabrèis dël nòrd a fà pi belfé comprende un napolitan che un sicilian, e via via parej!
S’i sentoma a parlé un lìgur ëd La Spessia, a l’ha la cadensa toscan-a ma a parla già an manera che a lo capisso coj ëd Savon-a; a Caire (Cairo Montenotte an lenga dominanta) a parlo piemontèis mës-cià con ël lìgur, ma as capisso con coj ëd Coni! A l’Argentera a parlo come Lourens Chiardola che a l’é an Fransa e via via parej fin-a a l’ocean Atlàntich!

Bin, tut cost panegìrich për dì che Gioventura Piemontèisa a l’ha pen-a publicà Ël mastin dij Baskerville d’Arthur Conan Doyle ant la tradussion d’Anna Boassone Daniele. La stòria a l’é conossùa e donca i la contrai nen ambelessì; ma a la finitiva na tradussion an pì a l’é na manera an pì ‘d capì ‘l mond. Lese Pinòcchio an piemontèis, lese ‘l Cit prinsi an nòsta lenga a son esperiense ch’a l’han nen pressi. O, për dila con Jim Rohn,

You can’t put a price tag on a book.

Cost lìber (për fortun-a) ël price tag a l’ha: a costa 15 euro e as treuva ant le librerìe piemontèise e, con un pòch ëd fatiga, an tute le librerìe. L’invit a l’é ciàir: 15 euro a son na bala ‘d fum për në sguard diferent an sël mond.

Arthur Conan Doyle, Sherlock Holmes, Ël mastin dij Baskerville, tradussion d’Anna Boassone Daniele, Turin, Gioventura Piemontèisa, 2010, ISBN 978-88-89768-38-9, EUR 15.