Com ch’i l’avìa già fàit l’àutr ann, i segnal costa bela inissiativa ‘d Gioventura Piemontèisa cost saba a eut meno un quart, al calé dël sol: un lumin anvisch fòra dla fnestra për la vrità, la libertà e la pas.
Chi ch’a pudrà e a vurrà as truvrà a Soperga, autramentre a soa ca. Un gest cit, che mi i farai da la montagna an mes al mar.
(La festa, peui, a seguita ‘l di dòp. Ij detaj a son ambelessì.)
Un cit segn për la nòstra patria cita.
Valà n’àutr bel tòch ëd Lissànder Motin ansima a lòn ch’as fà a pro ‘d nòsta lenga an sò bel pais. Lissànder a l’ha già scrivù për cost blògh ambelessì e ambelessì. La paròla a chiel.
—
I ancamin co’ ‘l dì che lòn ch’a l’é stàit fàit a mè pais pro piemontèis a sarìa pa stàit possìbil s’i l’avèissa nen trovà dle përson-e anteressà a la question, prima tra tute mia amisa Anna Maria (l’Anna), che a l’era assessor për la coltura a la Comun-a ‘d Moncravel.
Apopré 5 agn andaré i l’hai ciamaje a l’Anna e al sìndich d’antlora s’a-i fussa la possibilità ‘d masenté ‘n cors/ancontr trames ‘l soen dla Comun-a. A l’han acetà e ant ël gir ëd chèich mèis i l’oma prontà dontré lession ëd grafìà, gramàtica e stòria curta dla lenga piemontèisa. Con ël core dle lession a l’han stàie ‘dcò dj’intervent sla literatura an piemontèis. An passand ij mèis, pì che ‘d cors stroturà con ëd lession, ij nòss a son ëmnì ‘d moment për ancontresse e anté che mincadun a l’é lìber ëd fé sò intervent.
N’inissiativa amportanta për la valorisassion e la considerassion dël piemontèis a l’é ‘l concors literari an lenga piemontèisa ch’a l’é rivà a soa seconda edission, e i soma an camin për la tersa, ëdcò ‘nt ës cas con ël patrocini dla Comun-a, che da pòich mèis a l’ha cambià gionta e sìndich.
Adess, cme amis ch’is trovoma i soma na desen-a e pa mach moncravlat, ma lòn ch’a conta l’é che nòss travaj a l’é conossù e a l’é servì për fé crësse l’acetassion dël piemontèis. Për esempi për ël torneo ‘d balon dla festa dël pais, j’organisador a son ëmnì ciameme cme s’a scrivìa “la Copa ‘d Sant Iseubi”. Costa scrita a l’é stàita stampà ansima vàire majëtte regalà a tùit ij partecipant dël torneo. Mincatant ‘dcò la Pro-Loco am ciama cme scrive ‘d paròle.
Che verné ‘l piemontèis a sia ‘n sentiment bastansa spantià tra j’aministrator ëd Moncravel a lo mosta ‘dcò la mossion për l’anseriment dla lenga piemontèisa tra le lenghe minoritarie considerà da lë stat italian, mossion votà da tùit ij consijé, bele ‘d magioransa che ‘d minoransa. I pens che për l’aprovassion dla mossion a sia stàit fondamental an particolar la bela riessùa dle doe edission dël concors literari (im ciam mach cme dé séguit a costa mossion e a le àutre aprovà da le àutre Comun-e).
An proget i l’oma ‘d fé intré ‘l piemontèis ant la scòla elementar dël pais, con ël but ‘dcò ‘d fé partecipé jë scolé a ‘l concors literari. Për sòn, a setémber trames la Comun-a a mnirà adressà na litra a la scòla e a le famije dj’anlev.
I pens che lòn ch’as fà a l’é fin-a bianes ch’i soma dël pais, përquè për esempi quand ch’i j’era andàit ciamé për masenté ‘n cors ëd piemontèis a n’assessor d’un pais riva Moncravel i l’avìo pa combinà nèn…
Bòn, i finiss an augurandme ch’as riessa fé crësse l’acetassion e la considerassion ëd nòssa lenga.
Alégher
Lissànder Motin
L’àutra sman-a i son stàit con mia famija a sente j’Amemanera a Vernant. I l’hai parlà ‘d lor ambelessì e ambelessì; i j’ero scambiasse ‘d mail ma i l’avìa mai scotaje an presensa. La promëssa, però, i l’avìa fajla già da quàich mèis: che aponto an cola sèira i sarìa andàit a scoteje.
E che bel concert!
Costa a l’é la neuva mùsica piemontèisa, ch’a part da nòste rèis, da la tradission (Maria Gioana, Giaco Tross e via fòrt), për rivé al ròck, al country, al fòlk, al jazz e chi sa a vàire d’àutri gener ch’i conòss nen – ma brav a son brav, e come! Chiel, Marco, a l’é un mit con la chitara, ch’a smija squasi n’estension ëd sò brass; chila, Marica, a l’ha na vos ch’a fà mnì la pel d’òca.
E peui a j’ero d’àutri tre musicista ch’a-i compagnavo. E a j’era tanta gent.
I l’hai avù la fortun-a dë scambié quàich paròla con lor: a l’han j’idèje ciàire, e bin s’a l’é difìcil a l’é ëdcò bel segue costa stra. Già, përchè con Orazio i podoma dì:
Aut insanit homo aut versus facit.
E lor doi a son certament dij poeta; miraco un pò mat, ma ant la manera giusta. A san bin lòn ch’a fan e lòn ch’a venta fé.
Adess a venta spantié la neuva: përchè a lo merito, përchè a l’é na còsa bela, përchè la mùsica a gropa le përson-e e a slarga ‘l cheur. A venta ch’as sapia ch’a son an gamba, ch’a son j’interpret ëd na tradission ch’a ven da lontan. A venta andé da j’assessor a la coltura, feje fé ëd concert – a benefissi ‘d tuti.
Piemont ch’a bogia. Con semplicità e decision. A bogia, e come!
I l’oma fàit un pòch ëd festa, saba.
A l’é stàita na ròba estemporanea. A l’ha fame tant piasì parlé ëd n’argoment ch’i conòss bin e ch’am toca da davzin, ël piemontèis e ij cit. Dzora ‘d tut a l’ha fame tanta gòj ancontré torna, dòp tanti agn, Riccardo “Borichèt”, che con soe masnà pì grande a l’ha fàit un baron dë stra për vnì fin-a sì dzora a l’ancontr.
I l’oma lesù quàich ëstòria, i l’oma scambiasse d’opinion con le përson-e ch’a j’ero presente. Miraco pòche, ma nen pròpi pòche, a penseje da bin: i j’ero squasi na vinten-a. Pòchi cit, ma a fà gnente: i foma lòn ch’i podoma con ël pòch ch’i l’oma.
A l’é stàita ma moderna/antica vijà. Am ven an ment na stròfa gavà da na canson dj’Amemanera, cola ch’a-i dà ël tìtol al disch (an tra parentesi bel concert, jér sèira a Vernant – i na parlerai n’àutr merco):
Tucc ansema foma o teatro
foma andé via fastidi e sagrin.
Peui, la sèira, na sin-a an alegrìa a l’ha concludù na bela giornà. E mi i j’era content ëd cost ancontr fàit an cost leu sperdù ant le montagne ma che për mi a l’é ca.
Ant na paròla a l’é com ch’a l’ha dit Eduardo an soa ùltima sortìa pùblica (Taormina, 15 stèmber 1983):
Anche stasera mi batte il cuore. E continuerà a battermi pure quando si sarà fermato.
Na ròba cita.
Për ij cit.
Për ël Piemont, për nòsta tèra, për ij nòsti vej.
Saba, a l’arfugi la Scòla (ambelessì la pagina Facebook), col leu che për desen-e d’agn i l’hai vist veuid – col leu che për tant temp a l’é stàit na scòla ‘d montagna – e adess a l’é viv: già, a-i é ëd përson-e, ambelelà, ch’a dan da mangé a da deurme ai viandant ch’a passo minca tant.
Noi i faroma na cita còsa: i leseroma dij tòch gavà dai tanti liber për ij cit ch’a esisto an piemontèis – e a-i na j’é un baron, e tanti vreman bej, mach che i-i conossoma nen. Con na cita marenda oferta dai gestor. Cit e grand a son invità.
A la sèira Vilma e Marcello a pronteran na sin-a (pressi “polìtich” 15 euro, 7 euro për ij cit) për chi ch’a vurrà seguité a fé festa. Na festa cita e sempia, a la piemontèisa.
Doman i andarai a amplaché për ël pais – ciamand ël përmess: a l’é nen mia ca – ij manifest. Mach përchè as sapia che noi i-i soma. “Per cola veja resistensa / neuva”, com ch’a dirìa Tavo Burat, n’òmo che a le montagne a-i vurìa bin squasi come al Piemont.
A l’é stàit për cas.
Mia cita cita a l’avìa dësmentià un lìber, la sèira ch’a j’era prevista la prima dle doe ciaciarade ansima a la grafìa dël dialèt ëd Montomal (i l’hai parlane ambelessì), e i l’oma conossusse con le përson-e ch’a masento l’arfugi La Scòla.
I l’oma parlà ëd fé na ciaciarada ‘dcò a soa ca. Dit, fàit: saba 9 agost, a tre e mes dël dòp-mesdì, i sarai ambelelà, a la Piata ‘d sa (Montemale di Cuneo, frazione Piatta Sottana an lenga dominanta), a parlé dël piemontèis e ij cit.
A sarà na ròba sempia, pròpi a la piemontèisa. Vilma e Marcello a pronteran na marenda për coj cit che, compagnà da pare e/o mare o chi ch’a sarà, a vorran mnì a dësmoresse lassù. I leseroma quàich tòch an piemontèis, i diroma përchè a l’é important parlé ai cit dovrand na lenga sola, qual ch’a sia, e përchè ël piemontèis a serv nen mach al piemontèis ma – còsa pì amportanta – a l’inglèis e pì an general a la comprension ëd lòn ch’a në sta da cant. A l’é n’àutr pàira d’uciaj për s-ciairé ël mond, an pòche paròle.
Ambelessì i l’hai butà dij test ch’i l’avìa lesù dël 2010, quand ch’i l’avìa tnù na conferensa (na ciaciarada, via) an diverse sità dël Piemont për la Ca dë Studi Piemontèis.
Ij me vintesingh letor, e ij sò amis, a son invità.
Ier i l’oma fàit lë scond (e ùltim, almanch për adess) ancontr ansima a la grafìa dël montomalèis a la scòla dla Piata ‘d là.
Sté lì, dëdnans a na vera lavagna con dij ver giss a scrive dle paròle e dij grafema am dasìa, an soa semplicità, na gròssa sodisfassion. E ancor ëd pì vëdde che coj segn a tiravo l’anteresse ‘d chi ch’a l’era present.
Finì l’ancontr a l’han presentame un cadò. Im lo spetava nen, e për sòn a l’ha fame ancor pì piasì. A l’é stàit come esse “acetà” andrinta a na comunità. (A l’é pro vèj che mi i vad da cole bande da squasi quarant’agn, ma për cola gena tuta piemontèisa a l’é sempe stàit difìcil, për mi, seurte da ca e aussé la man. Bin, adess i l’hai falo e i son content.)
Con piasì i l’hai vist, an coste doe sèire, la partecipassion ëd tanti giovo. Sòn a l’é bel, come dël rest a l’é natural e normal për lor comuniché an montomalèis.
Mi për prim i l’hai amprendù diverse ròbe ch’i savìa nen, e dle paròle ch’i m’anmaginava nen a podèisso esiste (“arivai”, pr’esempi, për dì “arrivati”; o “anviton” për “invitano”): a-i é tanta lenghìstica pronta për esse studià, an col cit paisòt con l’anima andrinta.
Sòn a buta dle cite basi për scrive na gramàtica dël dialèt parlà a Montomal: nen pensà come n’euvra académica, ma fàita an manera sempia, ch’a part da la realtà ëd minca di e lì a ruva.
Me cari montomalèis, mi iv ringrassio.
Na ròba cita.
Ier sèira.
Na vinten-a ‘d përson-e a son trovasse – na moderna vijà – a scrive ant la lenga dël pòst.
Përchè a l’é na ròba importanta.
A l’é cita – as capiss -, ma a l’é bel savèj scrive la lenga ch’it parle mincadì.
Na ròba cita. Bela. Grassie a chi ch’a j’era. Màrtes i ripetoma.
E peui a l’é capitame n’àutra ròba: ier sèira i l’avìa dëscurbì che l’ancontr a sarìa nen stàit a la scòla ch’i pensava mi. Peui stamatin i son andàit con la cita cita a sërché un lìber ch’a l’avìa dësmentià. Combinassion a j’era ant la scòla dla Piatta ‘d sa. Për cas i l’hai conossù le doe përson-e ch’a masento l’arfugi. Brave përson-e. A l’é bel avèj dj’avzin ch’a son përson-e ‘d cheur, com ch’a l’é bel fé part – bele se na cita part – ëd na comunità.
Doe ròbe cite, doe ròbe bele.
Lun-es 14 luj, a 6 e mesa dël dòp mesdì a la Ca dë Studi Piemontèis (contrà Ottavio Revel 15 a Turin), Fabrissi Vielmin a tnirà na conferensa ansima a le vicende stòriche e polìtiche dl’area dël Caucas.
Ambelessì l’anvit.
A l’é bel savèj che la conferensa a sarà an piemontèis – Fabrissi, piemontesista da tanti agn, a j’era un dj’articolistà d'”é!“. Costa a l’é na ròba bela, përchè, com ch’a dis Fabrissi midem,
L’ancontr a l’é na bon-a ocasion për anformesse su un tema che a l’é malfé trové sij nòsti giornaj, e ansema na dësfida për armarché coma la lenga piemontèisa a peussa esse strument ch’a ven a taj për parlé ‘d tuti j’argoment, e an cost cas sì ‘d politica antërnassional.
Mi ‘d polìtica anternassional i na capiss pòch, e ‘d Causas ancor meno, ma cola idèja – che ‘l piemontèis a l’é na lenga ‘d comunicassion, nen mach un dialèt bon për parlé ëd poesìa e dij nòsti vej – a l’é da tanti, tanti agn bin ciàira an mi.
Donca un “brav” a Fabrissi, e mersì a la Ca dë Studi për cost ancontr. Ròba për pòchi, as capiss, ma fosonanta.
A avril i parlava (ambelessì e ambelessì) d’un cors ëd grafìa da tense a Montomal. Bin, adess i-i soma: le date a son ij 15 e ij 22 ëd luj, a neuv ore dla sèira ant la scòla dla Piata.
A sarà na còsa cita, as capiss: i vëddroma “mach” come scrive nòste ròbe ant la lenga dël pòst, tut sì. Ma gròssa ant l’istess temp: përchè la richëssa ch’a l’ha na lenga viva come un dialèt ch’as parla tuti ij di a l’é n’afé ch’a l’ha nen pressi.
E mi i sarai là nen a mostré quaicòs, ma a dé djë strument për che chi ch’a l’é interessà a peussa scrive an manera coreta (“pì da bin ch’as peul”, com ch’a dirìa Barba Toni). A l’é na ròba cita cita ma motobin importanta.
Am fà piasì dërcò cité la sede dj’ancontr, un temp lontan scòla e adess arfugi, squasi coma na sosta për ël viandand ch’as treuva a passé da lì.
E donca chi ch’a fussa da cole bande ch’a ven-a: ij dialèt dël piemontèis a son tanti ma ij piemontèis a son na vos sola.
J’ùltim coment