Torna Guareschi, torna mersì al viragi an piemontèis ëd Renato Agagliate.
As treuva ambelessì. A l’é gavà da cost lìber.
Na sitassion:
Për lòn ch’a rësguarda la ramassëtta avosà, a l’é verificà che, dòp ’d cola sèira, a l’ha torna pijà soe fonsion d’ardrissa-cavèj.
Sòn i lo disoma përchè la stòria a sia completa. As peul nen, ant na conta, lassé na ramassëtta an sospèis.
Già, ij detaj a fan la diferensa!
N’ann fà i parlava dël disch dj’Amemanera. Adess i l’hai finalment catalo e ancaminà a scotelo con atension. I na parl torna volenté përchè a l’é na ròba bela.
Prima ‘d tut a colpiss l’atension a la mùsica: la mùsica a l’é curà come ch’as deuv. A anciarma l’atension al particolar, le sonorità a son curà, as intuiss che daré a-i é un travaj nen da pòch.
Peui am pias la mës-cia tra canson dla tradission, canson “nòste” ch’i l’oma sentù da sempe (ambelessì, pr’esempi, a-i é la stòria ‘d Maria Gioana), e canson neuve, scrite principalment da Marco Soria. Canson bele, bin pensà e bin eseguìe, ch’a sfigurerìo nen bele s’a fusso an italian o an n’àutra lenga.
Im ancant a sente Marica Canavese a dì ëd paròle piemontèise (pastran, pr’esempi): sente chila a canté an nòsta lenga a veul dì, an manera ciàira, che – bele con tute le ciòche da mòrt ch’i sentoma – costa lenga a l’é viva. Già, përchè la mùsica a l’é alegrìa, veuja dë sté ansema, ëd pianté ëd rabel: an na paròla a l’é vita.
An tra le canson am pias particolarment cola ch’a dà ël tìtol al disch:
Peui la sèira ʼs raduno ʼnt la stala
ant la paja col bestie davzin
tucc ansema foma o teatro
foma andé via fastidi e sagrin.Tante cassin-e tante famije
tante listòrie, canson e sonèt
a-i na j’é che i fàn pianze a-i na j’é che i fan rije
son tute quante ant ël mè fassolet.Tuti diso ch’a son ʼna lingera,
ma a mé manera travaj dërcò me.
E la legerëssa ‘d Ven che ‘ndoma e ‘d Margaritin!
Im përmëtt ëd dé un sugeriment (nò, doi an vrità) ai mè vintesingh letor: sërché cost disch (a l’é nen belfé, a venta savèjlo, përchè la distribussion a l’é ël problema principal dij grup cit – ma scrivi-je, av lo mando për pòsta), catelo, scotelo. Opurament andé a un dij tanti concert. A sarà tanta gòj.
La comun-a ‘d Moncravel a l’ha aprovà na mossion përchè ël piemontèis a ven-a arconossù come lenga minoritaria. An lo fà savèj Lissander Motin; ël test a l’é ambelessì.
La lege regional n. 15 dël 31 magg 2004 a prescriv che ansima a tut ël teritòri dla region Piemont ël drapò piemontèis a vada espòst
a) all’esterno delle sedi dei consigli provinciali, di comunità montana, comunali e circoscrizionali;
b) all’esterno degli edifici scolastici;
c) all’esterno degli edifici sedi di seggi elettorali in occasione di votazioni per il rinnovo del Consiglio regionale;
d) ogni volta che vengono esposte le bandiere della Repubblica italiana e dell’Unione europea.
Le ròbe dël Piemont a son cite e a anteresso a pòchi, as sa. Minca tant a-i càpita quaicòs ëd pùblich ch’a rësguarda nòsta lenga, opurament quaidun – an cost cas j’amis ëd Gioventura Piemontèisa – an signala quàich cit sucess otnù, ma a la finitiva a sarà costa la stra? A l’é bel, bel dabon, ch’i s’anteresso ‘d nòste ròbe; mi purtròp da cola mira pùblica i son nen fòrt. (An tute le manere im segno ‘d ciameje ai nòstr dirigent scolàstich përchè ant le scòle ‘d mie cite ‘l drapò a-i é nen.) Ma i fortisso lòn ch’i l’avìa scrit un pàira d’agn fà:
Mé piemontèis, mia identità piemontèisa, mé pensé piemontèis a resto e a vivran con mi fin ch’i vivrai, malgré le legi, ij govern e la piòva.
A l’é stàit ant le vie ëd cost
Borgh che na neuva ròba
a l’é capitame.
A l’é stàit come un van
sospir
ël desideri amprovis ëd seurte
da mi midem, ëd vive la vita
ëd tuti,
d’esse come tuti
j’òmo ëd tuti
ij di.
Mi i l’hai mai avù na gòj gròssa
‘me costa, nì avèjla da la vita i sper.
Vint’agn i l’avìa cola vira, e i j’era
malavi. Për le neuve
stra dël Borgh ël desideri van
come un sospir
a l’ha fame sò.
Anté che ant ël temp doss
dl’infansia
pòche i veghìa sperduve
rampignà casòte an sël patanù
dla colin-a,
as levava un Borgh fërvent d’uman
travaj. An chiel la prima
vira i l’hai sofert ël desideri doss
e van
ëd buté la mia andrinta a la càuda
vita ‘d tuti,
d’esse come tuti
j’òmo ëd tuti
ij di.
La fé avèj
ëd tuti, dì
paròle, fé
còse che peui mincadun a capiss, e a son,
come ‘l vin e ‘l pan,
come le masnà e le fomne,
valor
ëd tuti. Ma un canton,
aidé, i lassava al desideri, celest
arfiaj,
për contempleme da col-lì, gòde
l’àuta gòj otnùa
ëd pì nen esse mi,
d’esse mach sòn: fra j’òmo
n’òmo.
Nassù da nèire
vicende,
pòch a l’é stàit ël desideri, pen-a un cort
sospir. I lo artreuv
– arson perdù
ëd gioventura – për le vie dël Borgh
cambià
pì che cambià i sia nen mi. An sle muraje
dj’àute ca,
an sj’òmo e ij travaj, ansima minca còsa,
a l’é calaje ël vel ch’a anvërtoja le còse
finìe.
La cesa a l’é ancora
giàuna, se ‘l pra
ch’a la circonda a l’é meno verd. Ël mar,
ch’i s-ciàir là bass, ha l’ha un bastiment sol,
enòrme,
che, ferm, a piega da na banda. Forme,
color,
vita onda a l’é nassuje mè sospir doss
e vil, un mond
finì. Forme,
color,
d’àutri i l’hai creane, restand mi midem,
sol con mè dur
patì. E mòrt
a më speta.
A torneran,
o a cost
Borgh, opura a n’àutr come cost, ij di
dla fior. N’àutr
a vivrà torna mia vita,
che ant un sagrin estrem
ëd gioventura, a l’avrà për chiel midem ciamà,
sperà,
ëd buté la soa drinta la vita
ëd tuti,
d’esse come tuti
a-i é smijeran j’òmo d’un di
d’antlora.
Com ch’i disìa l’àutra sman-a, giòbia passà a l’é staje la presentassion “ufissial” – na specie ‘d batésim – dël lìber curà da Cesare Matta e Valerio Maggio ansima a jë stranòt ëd Cher. Ambelessì i veuj fé quàich considerassion an sl’ancontr.
Prima ròba: vint o vintesingh përson-e, cole ch’a j’ero a scoté, a peulo smijé pòche (a mi a më smijo pòche), ma com ch’a l’ha giustament fàit noté Riccardo ant ij coment a mè artìcol,
na vinten-a ëd përson-e për un rancontr pùblich a l’é tut àutr che pòch. A son motobin ràire le manifestassion ch’a tiro pi ‘d gent. Dzortut al di d’ancheuj, che tut as fa an manera virtual, dnans a n’ordinator, fé sposté vint përson-e a l’é un grand sucess.
I son ëd part, ma tante ròbe a son piasume dl’ancontr: la moderassion ëd Gribàud e sò bel deuit a la piemontèisa, ël ton pasi e tranquil ëd Cesare Matta, j’onor ëd ca fàit da nòsta Albina.
L’anteresse dël pùblich a l’é andàit dzortut anvers ij document: sòn përchè ël lìber a l’é n’archeuita ‘d lòn ch’a l’é truvasse an tra lòn ch’a l’é stàit ressità da j’agn Sinquanta al di d’ancheuj a Cher, ma andrinta a jë stranòt a-i é tanta stòria – la nòsta – ancora da esploré. («Mostreme ij document!», a dirìa Domenico Torta.)
E për finì am pias sotligné l’acoliensa ch’a l’ha avù për mi Tòjo Fnoj, lòn che ans la mia pàgina Facebook a l’ha fame scrive:
A l’ha ancor sens, dël 2014, ancontresse për parlé dël piemontèis? I son nen sigur ëd savèj la rispòsta; ma peui pen-a vintrà a la Ca dë Studi am ven ancontra Tòjo Fnoj e sò soris, am saluta e am ambrassa, am tira con grinor e bel deuit j’orije përchè ch’i but l’inglèis tacà a nòsta lenga. E alora i capiss përchè i-i but tant temp a fé ëd ròbe che për ël mond a l’han gnun valor.
Sì, përchè a la finitiva an col moment i l’hai provà l’istessa sensassion, precisa, ch’a l’avìa pijame l’ùltima dominica dla festa dël Piemont, a Cherasch dël 2008, quand ch’i son rivà an cola piassa a la matin e un sens ëd calma e tranquilità a l’é stàit tutun con la piassa e mi, e për un moment – un longh moment – tute le ròbe gropà a nòsta lenga a son smijame ciàire. (I j’era sicur d’avèjne scrit da quàich part, ma i treuv pì nen ël tòch. I sarai sognamlo.) A dirìa Umberto Saba (Il Borgo):
Fu nelle vie di questo
Borgo che nuova cosa
m’avvenne.Fu come un vano
sospiro
il desiderio improvviso d’uscire
di me stesso, di vivere la vita
di tutti,
d’essere come tutti
gli uomini di tutti
i giorni.
I sai nen bin dilo con le paròle, ma i sërcherai dë spiegheme con na citassion gavà da cost lìber, anté ch’as dis përchè Ben Hogan a l’ha mai spiegà precisament col ch’a j’era sò tant famos “segret”:
I think he didn’t tell anyone his secret because he couldn’t, since he didn’t experience it in words.
[I pens che Ben Hogan a l’abia mai rivelà a gnun sò segret përchè ch’a l’ha mai sperimentalo an paròle.]
Certe ròbe a esisto dë dlà da le paròle. A l’é un fàit, e certi moment a servo precisament a sòn, a ricordete përchè ch’it fà dle ròbe che sens a smija ch’a n’abio pòch.
Doman, giòbia 22 ëd magg a ses ore, ël liber djë stranòt ëd Cher a pija la stra ‘d Turin: a sarà presentà a la Ca dë Studi Piemontèis (Via Ottavio Revel 15, Turin).
I saroma pòchi, naturalment, ma tuti a son invità. A na dëscoreran Gianfranco Gribaudo e Giovanni Ronco – doi lenghista avosà, a fà nen damanca ‘d gionté ëd paròle – con Valerio Maggio e Cesare Matta, visadì ij curator dl’euvra.
A l’é na ròba cita, ch’a serv a gnente. Ma a l’é la nòstra stòria, i soma noi. Pavese, come sempe, a ven a taj:
Avere una tradizione è meno che nulla, è soltanto cercandola che si può viverla.
Ancontromse, noi rari nantes in gurgite vasto. A l’é bel.
Renato Agagliate a l’avìa già virà an nòsta lenga un racont ëd Giacosa, La concorensa. Ambelessì a-i é n’àut tòch, gavà da cost lìber (as peul ëdcò dëscariesse da Liber Liber).
Costa a l’é na stòria ‘d montagna, d’òm “a la piemontèisa”, che miraco a parlo pòch ma a l’han pì car fé vëdde con ij fàit chi ch’a son e com ch’a son fàit. Pian pianòt chi ch’a conta la stòria a dëscheurb che la giustissia ant ël mond a peul anche nen vesse un-a sola.
Na sitassion:
Ël campagnin a peul pa convincc-se che ’l contraband a sia na colpa, sò sens ëd la moral a riva nen a la cognission dij drit artifissiaj ëd lë Stat. A sa che robé e fé violensa al pròssim a son assion disoneste, ma a peul nen anmaginé come disonest ël compré dla ròba là ’nté ch’as treuva a bon mërcà e vendla ’nté ch’a la pago pì car. L’antërdission d’un tràfich csì natural a jë smija na prepotensa ansoportàbil, contra la qual, nen mach a l’é consentì, ma dritura meritòri arviresse. Da sì ’n bin violent ghignon për le vàrdie e ’l frem propòsit e la frèida atitùdin a fé a fusilià, a l’ocorensa.
Com ch’a càpita minca tant ambelessì, ancheuj a-i é n’àutra tradussion ëd Renato Agagliate. An italian a l’é Gente moderna, gavà dal lìber Novelle agrodolci ch’as peul truvesse ambelessì.
N’autor ch’i conossìa nen, për mi na bela dëscoverta e – aidemì – n’argoment d’atualità. (Pecunia non olet: na vira, adess e sempe).
Na sitassion:
Corage, Adòlfo! It saras pì fortunà n’àutra vira… antant, da già ch’it l’has perdù ’l pòst, s’i riessèisso ’d salvé, an cost afé, na sinquanten-a ’d mila franch… at rangerìo për ancaminé torna a fete, onestament, na posission.
L’àutra sman-a i l’hai dàit ambelessì la neuva dël cit cors ëd grafìa montomalèisa ch’i tnirai a luj a Montomal (Montemale di Cuneo an lenga dominanta).
Bin, n’amis ëd piuma ansima al grup Giovo e piemontèis a l’ha ciamame:
Son-le tante diferense tra la grafia piemontèisa e cola montmalèisa? Quale ch’a son? Coma che it le mostre ti, s’a-i na son?
Ambelelà i l’hai dàit na rispòsta provisòria, ma costa a l’é l’ocasion për aprofondì e s-ciarì l’argoment.
A livel gràfich a-i é pa ‘d diferense, bele se naturalment as trata ‘d na lenga e d’un dialèt con tante smijanse e tante diversità. La grafìa dla lenga piemontèisa, come cola dij dialèt che dël piemontèis a son na derivassion, a l’é un-a e un-a sola: cola codificà dël 1930 da Pinin Pacòt e Andrea Viglongo.
Naturalment sòn a ven nen sensa ‘d problema: a livel pràtich as trata ‘d dé dij segn për signalé na lenga – un dialèt, an cost cas specìfich – che dë scrit a l’ha bin pòch. Ant j’agn andaré i l’hai sërcà ëd lìber e, an general, dij document scrit ant la lenga ‘d cole bande (la val Grana e la bassa val Maira, pì o meno): i l’hai truvà un pàira ‘d librèt e gnente d’àut. Naturalment sòn a veul nen dì ch’a-i sia gnente d’àut: mach che mie arserche a l’han dàit dj’arzultà màire, com d’àutra part a sarìa stàit lògich spetesse.
Ma a-i na fà nen. Ël but ëd coste seirà a l’é nen fé ëd literatura, ma mach d’amprende a scrive la lenga che tante përson-e a parlo an manera natural, sensa penseje. E mi – i veuj ch’a sia ciàir – i sarai ël prim a amprende: prima ‘d tut an parland con ij montomalèis, e peui con j’arserche ch’i farai për pronté j’ancontr.
An tute le manere l’idèja general a l’é cola ‘d fé savèj, pr’esempi, che “rosari” a së scriv parèj e nen “rusari” com ch’a vnirìa da scrive a chi che ‘l piemontèis a lo parla sensa scrivlo. Ël fàit a l’é che ‘l passage da parlà a scrit a l’é fàcil – as trata mach d’apliché ëd régole ch’a l’é belfé amprende. E an cost cas a serv për scrive ‘d ròbe cite, minime. O, com ch’a dirìa Tavo Burat,
E sij cartèj ël nòm dij pais
ant la lenga dla tera.
“Për cola vèja resistensa / neuva”, a seguitava Tavo. Ma “resistensa”, i vorrìa dì, a l’é nen tant da l’italian lenga dominanta – l’italian a venta ch’i lo sapio pì da bin ch’as peul, gnun-e scuse –, ma da noiàutri midem ch’i soma slontanasse tròp da nòste rèis.
A seconda dl’anteresse, ël but final – lòn ch’am piasrìa dabon – a podrìa vesse col ëd compilé na gramàtica montomalèisa. Varderoma ‘me ch’a va; ma për dila con ël Cit Prinsi,
a l’é ël temp ch’it l’has dedicà a toa reusa ch’a l’ha rendula tant importanta.
Mia reusa a l’é mia lenga, cola ch’a marca ij confin ëd mé mond.
I stoma prontand, con j’amis dl’òsto dël castel ëd Montomal, un cit cors ëd grafìa piemontèisa – o, për dì mej, montomalèisa –, da tnisse un pàira ‘d sèire ‘d luj. L’idèja a l’é cola d’amprende a scrive la lenga che costa brava gent a parla minca di an ca e fòra.
La lenga dël pòst, da coste bande, a l’é na ròba assolutament natural (com ch’a dovrìa esse daspertut ma a l’é nen). E ben, cost a l’é un magnifich pont ëd partensa, dàit che a qualifica an manera precisa chi ch’a scotrà; e peui a venta gionté ël fàit che amprende a scrive toa lenga, për ti ch’it l’has parlala da sempe, a l’é belfé. Gnun-e scuse!
Am fà piasì – nò, tant piasì – che costa idèja a sia mnùita da na përson-a dël pòst, la sèira ‘d cola bela e cita conferensa. Mi i l’avrìa ‘d sigur nen proponula, bele ch’i l’hai gòj ch’as fassa, përchè chi ch’i son mi che da fòra i ven a mosté com ch’a së scriv? E peui am resta la dificoltà (ma a l’é na dificoltà bela da avèj) ëd mosté la grafìa d’un dialèt ch’i sent sovens ma ch’a l’é nen propriament mè – is capioma sensa problema, ma a l’é ciàir come ‘l sol ch’i parloma doe varietà bin diferente.
Fà gnente. La grafia dla lenga piemontèisa – e ancor pì, as capiss, d’un dialèt dël piemontèis – a l’é n’afé complicà, përchè ch’it ses pròpi al confin tra lë scrit e ‘l parlà. E se lë scrit a l’é codificà an manera ciàira da la tradission, da gramàtiche, vocabolari e via fòrt, l’istessa ròba as peul nen – për definission – disse dël parlà. Ma sòn a l’é precisament ël bel dla lenga; e peui ël parlà a fà sempe la pì part ëd tute le lenghe dël mond: miraco a resta nen ant ij liber, ma a l’é ben amportant, e come!
Mia idèja, donca, a l’é cola ‘d dé a chi ch’a l’avrà la bontà ‘d partissipé a costi doi ancontr jë strument për scrive nen ël piemontèis, ma cola varietà ‘d piemontèis ch’a parla mincadì antecà e fòra. E sòn a l’é nen certament difìcil, dal moment ch’i parloma ‘d na parlada ch’i conossoma ben, ch’i l’oma parlà da sempe e ch’i dovroma tuti ij di.
Am ven an ment Erri De Luca, che s’a fussa piemontèis a dirìa:
I consider valor lòn che doman a valrà pì gnente, e lòn che ancheuj a val ancor pòch.
[…]
I consider valor savèj ant un-a stansia anté ch’a l’é ‘l nòrd, col ch’a l’é ‘l nòm dël vent ch’a sta suvand la stendùa.
Pì anans i dareu ij detaj, ma già adess a venta ch’i sapie ch’i vë speto con piasì.
J’ùltim coment