I son ëstàit a na cita conferensa al mè pais, quàich di fà. I l’hai parlane ambelessì; adess am anteressa conté quàich sensassion gropà a la lenga e relativa a cola sèira.

Cola conferensa – na ciaciarada, via – a l’é piasume tant për pì d’un motiv. Për prima ròba ël professor a contava d’un fàit capità ambelelà tanti agn fa: e alora i pensava a coj leu antlora, an rapòrt a com ch’a son ancheuj e a com ch’a saran doman quand ch’i-i saroma pì nen. A cole montagne fòrte, pì fòrte dla vita midema.

Peui, costa moderna vijà a l’é tnusse an piemontèis, ròba che a l’ha stupime gnanca un pòch: ël montomalèis a l’é l’idiòma dël pòst, com diav i dovrìo parlé?

Mi, ch’i jera un pòch l’euv fòra dla cavagna an col òsto – i vad ambelelà da squasi quarant’agn, ma i capiss che la përcession a resta dle vire ancora cola d’un forësté (d’un turinèis, quaicòs parèj) –, i l’hai fàit quàich domanda al professor ansima al nùmer d’abitant ch’a podìo vessie antlora ambelelà e ansima a la lenga ch’as parlava an tra j’abitant e, pì specificatament, an tra ‘l monsignor ruvà a fé visita e ‘l parco.

Ansima al nùmer dj’abitant, la stima dël professor a l’é ch’a fusso truca e branca vàire ch’a son ancheuj (217 a l’ùltim censiment). Considerand che a l’época j’abitant dl’Euròpa a j’ero anviron singh vire meno che ancheuj e che al temp dl’unità d’Italia a j’ero ses vire vàire ch’a son ancheuj, i pens ch’a peussa vesse na stima sensà. (A venterìa fé d’arserche pì precise, naturalment; ma l’ordin ëd grandëssa a sarà sens’àutr col lì.)

An sla lenga dël pòst chiel a l’ha dit che an tra ‘d lor a parlavo piemontèis, e j’òmo ‘d cesa an italian. La prima afermassion a l’é sens’àutr conforma a la vrità (e, tra l’àutr, dàit che ‘l piemontèis ëscrit dël Sessent a l’é praticament col d’ancheuj, a ven fàcil conclude che la varietà ‘d montomalèis parlà antlora a fussa sostansialment cola d’ancheuj: ël léssich a sarà cambià, as capiss, ma la gramàtica e la strutura dla lenga a saran për la pì part cole d’antlora). An sël fàit che j’òmo ‘d cesa a parlèisso an tra ‘d lor an italian i l’hai dij dùbit; i pens ch’a fussa pì probabilment ël fransèis o ‘l piemontèis dla koiné (ël turinèis, për semplifiché).

N’àuta ròba anteressanta, vnùa fòra dòp a l’apontament ufissial, a l’é lë sboss d’un cors ëd grafìa piemontèisa da tnisse cost’istà. Già, përchè a l’é squasi da nen chërde ma scrive an piemontèis për un piemontofon analfabeta an costa lenga – còsa che, absit inuiria verbis, a l’é la condission normal për ël 98% almanch dij parlant – a l’é ëd na facilità ch’a fà impression. Ëd sòn i son sicur, come ch’i son sicur ch’i podrai dimostrelo con ij fàit da sì a pòchi mèis.

La matin dòp a fiocava, ij can a giapavo, mi i l’hai fàit colassion dëdnans al càud bon dla stuva. Capì a l’é an fond inùtil, a dirìa Eduardo; e i l’hai pensà a Buzzati virà da René Agagliati:

Dal fornel a l’ha ancaminà a seurte un sutil fil ëd fum, e ’dcò col fum a l’era Dio.