A living experiment: doe masnà e ‘l piemontèis

Com quaidun an tra ij mé letor a sa, mi i l’hai doe cite, d’ondes e quatr agn. I treuv anteressant fé na sòrt ëd balans dël rapòrt ch’a l’han con nòsta lenga.

Mi i l’hai parlaje da sempe mach an piemontèis. Nò, vreman nen pròpe da sempe: për la prima sman-a ‘d vita dla pì granda i l’hai dovrà l’italian. I arcòrd che chila a j’era pen-a tornà da l’ospidal – a l’avìa donca pòchi dì –, a dromìa pasia an sò cun-a e mi i-i parlava an italian. Ma peui i l’hai pensaje e i son dime: «Ma lòn ch’i ston fasend? I ston parland a mia cita ant na lenga ch’a l’é nen cola dla famija, nen cola dël cheur, nen cola vreman mia, profondament mia».

A l’é stàit an col moment ch’i son passà al piemontèis, e da lì i l’hai sempe seguità. E i l’hai falo an manera completa: donca nen mach parlé, ma ‘dcò lese, canté e via fòrt, visadì i l’hai sempe dovrà con lor costa lenga, an privà e an pùblich, bele che quàich vòlta costa sernia a costa (i capiss motoben bin che d’antorn a mi a-i é chi ch’as ciama «lòn ch’a fà ës fòl?»).

La mama ‘dcò a-i parla an piemontèis, bele che quàich vira a devia an vers l’italian. Lòn ch’a l’é nen coret, përchè ‘l prinsipi a deuv vesse une langue une personne: visadì che quand ch’i sernoma na lenga da dovré con nòste masnà, a l’é amportant – bon ben amportant – ch’i dòvro sempe cola midema lenga, an manera che ‘l cit as costuma a sente e consideré na lenga coma n’unità fàita e finìa, nen quaicòs ch’a cambia a seconda dl’umor o dla situassion. (Fin dla pcita tirada d’orije a mé fomna.)

Arzultà: coste cite a parlo an italian – a podrìo nen fé divers, dàit che la lenga normal ch’as treuvo d’antorn a l’é cola –, ma quàich fenòmen anteressant a càpita.

Për prima ròba, a venta dì che quand ch’a deuvo parlé an piemontèis a son perfetament an grad (visadì a son parlante passive).

Peui, a amprendo l’italian con un lèssich spantià e a pòst.

Peui ancora, a amprendo l’inglèis con meno dificoltà rispet a che se a sentèisso nen costa lenga, përchè a l’han nen pau dla diversità lenghìstica (ansi, a la considero na ròba perfetament normala, dàit ch’a l’é për lor na ròba da minca dì da quand ch’a-i son).

A la finitiva: bele se, con Clivio, i peuss dì che «fin ch’i vivo i l’avrai da parleje piemontèis a qualchedun», magara ‘l piemontèis as perderà ant la famija. E passiensa, i peuss nen feje gnente. Ma ‘l piemontèis a sarà servì a d’àutre ròbe, a l’avrà modificà la stòria lenghìstica ‘d na përson-a, ëd doe përson-e, a l’avrà giutaje a amprende mej d’àutre lenghe, a articolé mej sò pensé, a pensé an manera pì costrutiva. A son nen ròbe cite.

Commenti

Fabio ha detto:

Bondì Gianni,

prima ròba, grassie per avej contà la tò esperiensa col tò doe fije. A l’é ‘n dëscors ch’a j’avo ambastì già anlora an camin ch’a piavo ‘n cafè a Àich. Dermagi ch’a j’avo nen tant temp per andé fin an fònd.

La question la m’anteressa bon bin ‘d si temp sì, dal moment che la me dòna la speta. Dadnans ch’o (o ch’la) nassa a magg, am piasrèiva feme ij idèje ciàire ansima la manèra pì giùsta, per la masnà, ëd mostreje pì tante lenghe possìbil sansa fé tropa confusion. Antrament a son ëdco an camin ëd sërché dij lìber serios ans l’argoment.

La me dòna a l’é russa, e as capiss che chila a preferirèiva parleje ant la sò lenga mare (a-i mancrèiva ancora!). Da la me part, o sarèiva ‘n gòj per me e ij mè, parleje an piemontèis, per ël medésime rason ch’it hai descrivì te. E l’italian o l’amprendrèiva da tucc ij àucc (asilo, scòla, parent, television – con deuit).

Costa a l’é la teorìa. Ma ant la pràtica, lòn ch’om fa pensé i son tute ‘l situassion pùbliche quand ch’a-i é da bzògn ëd parlé, buta, con n’insegnant o n’autra person-a ch’a sia n’autorità ant’ij eugg ëd la masnà. E n’autorità a la peul esse anche n’amis dla sò età, che la masnà a veul nen féje na bruta figura dadnans parlanda ant n’autra lengha con sò pare. A seu pa sa son stà tant ciar a spiegheme.

Come ch’i se comportave ant si cas sì col vòste masnà? Come ch’i j’han reagì lor al vòst comportament? La vòsta esperiensa ëd famija bilenga a sarèiva pressiosa per trové l’arseta trilenga bon-a per la nòsta!

Stame ben,

Fabio

giannidavico ha detto:

Mé car Fabio,

a l’é difìcil, e sòn a va nen stërmà. Naturalment l’italian a sarà sempe la lenga dominanta për vòsta masnà.

Lòn che mi i vorrìa dì, dzora ‘d tut, adess ch’i l’hai quàich esperiensa con coste masnà, a l’é che se i podèissa torne andré i farìa torna l’istessa ròba, precisa. Miraco mi i son un pòch tròp “integralista” da costa mira, ma i pens an tute le manere d’avèj fàit ël bin dle masnà.

I l’avìa già ditlo an Aich ma për ch’a sia ciàir: Roberta (la pì granda), tant për dì, a l’é stàita l’ùnica ‘d soa classe a avèj 10 d’italian an pagela. Mi i veuj nen dì che ‘l piemontèis a sia l’ùnica càusa, ma sertament ël fàit d’avèj sentù da sempe doe lenghe a l’é stàit un vantagi për amprende l’italian (e vorèj-je bin).

Vòst cas a comprend na tersa lenga ma a cambia nen: a condission che ti it jë parle sempe an piemontèis (o për dì mèj ant toa bela – bon ben bela – parlada ‘d Calamandran-a) e la toa dòna a-i parla sempe an russi, a l’é pròpi com ch’it dije ti. Visadì, la masnà a l’avrà gnun – gnun – problema a amprende l’italian, fòra da quàich dùbit – perfetament normal – an fase prescolar.

N’àut bel “living experiment” – për resté al tìtol ëd cost pòst – a l’é col ëd Bèrto ‘d Sera an Ucraina: soa masnà a sent ël piemontèis da chiel e la lenga dël pòst da la mama e da tuti j’àutri. Cola-lì a l’é na situassion diferenta përchè a-i é nen l’italian an mes (ch’a complica tut!), ma për la resta j’azultà a son ij midem.

Ultima ròba: la lenga dël cheur scond mi a l’é vreman la lenga dël cheur. Visadì: mi i peuss andé për ël mond a fé ‘d conferense, a parlé ‘d tradussion an inglèis e ‘d marketing an italian, ma a la finitiva, quand ch’i torn a ca e i vard cole masnà, l’italian a resta fòra, semplicement a esist nen (për mi) come mojen ëd comunicassion con lor.

N’àutra ròba ancora ans la pratica. As capiss che na masnà – e an particolar la prima – at fà pensé: përchè ch’it pense ‘d nen savèj com fé, it lese ij lìber e via fòrt. Ma quand che cola masnajëtta a sarà ant ij tò brass i pens che tuti ij lìber, ij discors, j’afan e via fòrt a passeran ant un moment. E com dì? Andrinta ‘d ti a-i saran tute le rispòste ch’at servo.

O, për dila con Angelo Manzoni (“angelo di sangue”):

vedendoti così
sapendo che respirerai
anche per me
angelo di sangue
si accetta sai
più concretamente
di dover morire
da oggi e sempre

Mersì ancora për cost bel anonsi pùblich.

Gianni

Riccardo ha detto:

Ëdcò mi i l’hai na cita esperiensa ant ës camp. Ai mè gognin mi i parlo piemontèis e mia fomna an fransèis. A l’é ancor tròp prest për tiré dle conclusion, ma ël pì grand – doi agn – adess a capiss bin tre lenghe. Im sagrin-o nen cand ch’a-j mës-cia tute tre ansema. Mè ùnich rëgret a l’é ch’am piasrìa ch’a l’èisso pì d’ocasion për ëscoté e dovré ël piemontèis, dzortut con d’àutre masnà.

Riccardo

giannidavico ha detto:

É, ëdcò mi i dirìa che cole mës-cëtte a son nen un problema: a son na fase natural dla chërsua e a passo prima ch’a ven-a ‘l temp dla scòla elementar.

E col regret sì, për mi a l’é l’istess. A-i sarìa da sté ambajà a vëdde com ch’a parlerìo piemontèis an doi dì sensa gnanca ancòrsisne.

Elvezio ha detto:

A l’é n’argoment bin ainteressant, ma as basa tut ansima a la conossensa completa da parlant nativ dla lenga an quis-cion.
I l’hai pròpe gnun dùbit che i l’eve ‘l dover moral dla trasmission dla lenga nativa (ch’a l’é’dcò’n piasèj).
Motobin pì cativa a l’é la posission nòsta dij ex cit dj’agn ’70-’80 che’l piemontèis a l’han sentulo’n famija, ma a l’han mai parlalo.
Mi i peuss fé un pòch tut con mia lenga dj’antenà, meno che parlela sensa stracheme dòp na minuta (e magara tra le rijade dij parlant nativ).
A sarìa na situassion sensa speransa, ma…
Prima’d tut i l’hai sempe patì’s gròss handicap lenghìstich e i l’hai sempe combatulo. Parèj i son sempe stàit pì piemontesista ‘d tuti ij mè parent piemontòfon. I son l’ùnich an famija a lese e scrive’n piemontèis e i l’hai sempe fàit “apostolà lenghìstich”, i l’hai amprendù la Serenata ciocaton-a ò la Prèdica’d Gipo a ment e i l’hai recitala a tuti ij mè compagn ch’am pensavo mat.
I l’hai ancontrà n’amis che ancheuj a l’é prèive ch’a l’avìa come mi l’orgheuj piemontèis e i trussiavo la maestra’d latin disend che le tradussion dal latin nojautri l’aurìo fale an piemontèis e …vìa parèj.
Adess da grand i l’hai fàit un blògh e scrivù’n poema an piemontèis e i l’hai tante ideje neuve.
Mè fieul a l’é adotà e ant ij prim mèis a l’ha sempe scotà la lenga spagneula, adess a parla mach italian.
Adess an famija gnun a parla piemontèis, mia fomna a ven da fòra region, ma a l’é da pòch nà neuva cita.
I veuj nen perde st’ocasion. Con tuta la fatiga i sarai mi a mostré nòsta lenga nativa a chila e parèj mìa afasìa piemontèisa a sarà stàita n’assident dla stòria e la caden-a a marcerà torna.
Penso che’dcò chila a l’aurà des an italian 🙂
A l’ha giutame motobin lese ‘n liber dl’autor Steven Pinker ch’a dis ciàir e tond che chi ch’a sent DA CIT parlé na lenga comben mal come i farai mi con mia fija a peul vnì un VER PARLANT NATIV, sensa trasse d’inferiorità o’d gena.
Sossì al’é ‘n messagi da spantié a tuti ij mes-parlant ‘me tanti o ij mach-scotant come mi ch’i saroma la magioransa an pòchi agn. Ij nòsti fieuj a peudo fé mej che noi!!

Elvezio

giannidavico ha detto:

“E parèj mìa afasìa piemontèisa a sarà stàita n’assident dla stòria e la caden-a a marcerà torna”.

Brav Elvezio – che pecà che ambelessì a-i sia nen da sgnaché ‘l boton “Am pias”! 🙂

I vorrìa gionté mach sòn: con tute le lenghe minoritarie a-i va passiensa. I saroma sempe da la part dla salita, a cambierà nen. Ma certe ròbe as fan përchè a van fàite – a l’é parèj, e bòn.

Lascia un commento