Brise de scritura a Montomal

I stoma prontand, con j’amis dl’òsto dël castel ëd Montomal, un cit cors ëd grafìa piemontèisa – o, për dì mej, montomalèisa –, da tnisse un pàira ‘d sèire ‘d luj. L’idèja a l’é cola d’amprende a scrive la lenga che costa brava gent a parla minca di an ca e fòra.

La lenga dël pòst, da coste bande, a l’é na ròba assolutament natural (com ch’a dovrìa esse daspertut ma a l’é nen). E ben, cost a l’é un magnifich pont ëd partensa, dàit che a qualifica an manera precisa chi ch’a scotrà; e peui a venta gionté ël fàit che amprende a scrive toa lenga, për ti ch’it l’has parlala da sempe, a l’é belfé. Gnun-e scuse!

Am fà piasì – nò, tant piasì – che costa idèja a sia mnùita da na përson-a dël pòst, la sèira ‘d cola bela e cita conferensa. Mi i l’avrìa ‘d sigur nen proponula, bele ch’i l’hai gòj ch’as fassa, përchè chi ch’i son mi che da fòra i ven a mosté com ch’a së scriv? E peui am resta la dificoltà (ma a l’é na dificoltà bela da avèj) ëd mosté la grafìa d’un dialèt ch’i sent sovens ma ch’a l’é nen propriament mè – is capioma sensa problema, ma a l’é ciàir come ‘l sol ch’i parloma doe varietà bin diferente.

Fà gnente. La grafia dla lenga piemontèisa – e ancor pì, as capiss, d’un dialèt dël piemontèis – a l’é n’afé complicà, përchè ch’it ses pròpi al confin tra lë scrit e ‘l parlà. E se lë scrit a l’é codificà an manera ciàira da la tradission, da gramàtiche, vocabolari e via fòrt, l’istessa ròba as peul nen – për definission – disse dël parlà. Ma sòn a l’é precisament ël bel dla lenga; e peui ël parlà a fà sempe la pì part ëd tute le lenghe dël mond: miraco a resta nen ant ij liber, ma a l’é ben amportant, e come!

Mia idèja, donca, a l’é cola ‘d dé a chi ch’a l’avrà la bontà ‘d partissipé a costi doi ancontr jë strument për scrive nen ël piemontèis, ma cola varietà ‘d piemontèis ch’a parla mincadì antecà e fòra. E sòn a l’é nen certament difìcil, dal moment ch’i parloma ‘d na parlada ch’i conossoma ben, ch’i l’oma parlà da sempe e ch’i dovroma tuti ij di.

Am ven an ment Erri De Luca, che s’a fussa piemontèis a dirìa:

I consider valor lòn che doman a valrà pì gnente, e lòn che ancheuj a val ancor pòch.
[…]
I consider valor savèj ant un-a stansia anté ch’a l’é ‘l nòrd, col ch’a l’é ‘l nòm dël vent ch’a sta suvand la stendùa.

Pì anans i dareu ij detaj, ma già adess a venta ch’i sapie ch’i vë speto con piasì.