Mag 29

Ti ch’o t’am bèichi semp a Mëssa Granda,
ch’o t’am féi perdi ‘l sentiment e ‘l ben,
che ‘n tucc ij mé pensé t’am sij da banda,
ch’o t’am parli con j’euj, sensa dì nen…

‘t sij bela ‘d pu dël pian-i za laoraji,
‘t sij bela ‘d pu dël fio tacà ‘l gasij,
‘t sij fresca ‘d pu dël rivi rosaraij,
‘t sij na reusa chërsìa ‘n mes dl’ortìi.

Ti ‘t sij la nivolëtta che a la pruma
la passa ‘nsuma ai pra, për l’aria sclin-a.
Ti ‘t sij l’arbra scarvaja che la suma
la sbanata lingera sla colin-a.

‘T sij la canson do ri ‘n mes ai gorèj,
‘t sij l’eva d’ina doss pira e lisenta.
‘T sij parfumaja ‘d pu d’in bel carèj,
‘t sij lesta ‘me ‘l laserti ‘nt la sermenta.

‘T sij fata dij color dël fio dij persi,
‘t sij robia me ‘l castagni quand son merji…
Ti, ch’ot am ròji ‘l cheur, peu t’am lo svèrsi
e t’am parli con j’euj fiorì dë stelij!

Domini Dadalin, Bela, gavà da Domini Dadalin, Ij varèj, cudì da Giusep Goria, Turin, Editrice Il Punto, 2006, p. 137.

Gen 30

Cerco di scrivere in lingua piemontese, perché ritengo che il piemontese abbia tutte le dignità di una lingua. Penalizzata, come Cenerentola, costretta a rimanere nel ghetto; e una volta si diceva, a chi cercava di uscire da quel ghetto in poesia, che era una forzatura.

Tavo Burat
Coste a son paròle che Tavo Burat a prononsiava dël 1992, e scoteje ancheuj a fà tënrëssa e ringret e gòj ansema. E nòsta pòvra lenga piemontèisa a l’é mach un dij tema ch’as treuvo an Ritornare selvatici. Le parole nomadi di Tavo Burat, un DVD ch’as podrìa definì un dij testament spiritual ëd Tavo.

A l’é diret da Giuseppe Pidello e Maurizio Pellegrini, curà da l’Ecomuseo Valle Elvo & Serra, girà ant la prima dël 2009 ant la ca ‘d Tavo ant ij bòsch. A costa 15 euro, spèise dë spedission comprèise, e a peul esse ciamà a costa mail. Ambelessì ‘l promo, ambelessì na recension ëd Paolo Castellina, ambelessì na mia recension an italian.

Vëdde Tavo ch’as emossiona dëscorend dij “sò” tema (l’òm servaj, la montagna, la natura e via fòrt) a dà speransa. O, për dila con le parole ‘d Tavo:

Essere ancora selvaggio, oggi, forse vuol dire essere vivo anziché sopravvivere; significa, semplicemente, essere uomo.

É, përchè a l’é l’anvit, fàit a cheur pien, a l’òm modern a ten-e da cont la tèra, la natura, le rèis, la “biodiversità” com ch’i dirìo ancheuj con na paròla ‘d mòda, përchè ch’a l’é tut lòn ch’a l’ha. E com che ij mé vintesingh letor a san, mi im vegh bin, mach un pòch pì vej, ambelelà an sle “mie” montagne a goerné na cita part ëd natura, a sërché ‘d lassela an bon ëstat a le generassion dòp dla mia.

Tavo a l’é donca un pòch come Carlo Betocchi, che s’a fussa stàit piemontèis a l’avrìa dit:

E donca
un vej come mi a s’àussa da soa
cadrega sensa tërmolé e as varda
d’antorn. E as ancòrs, sensa avèjne
spavent, che ‘l temp a scor come
sabia, e che ‘l neuv a l’é tut da vnì
ancora tut da vnì: e a sent
dì andrinta ‘d chiel, sotvos, da la vita:
i soma part dla tèra ch’a prepara
l’avnì, noi ch’is n’andoma.

Tavo a-i è pì nen – pì nen materialment, i veuj dì -, ma l’euvra, jë scrit, la testimoniansa e j’esempi a son sì, dëdnans a noi.

Dic 19

A son tre ij grand piemontèis, për mi. A son tre colon-e dël Piemont, gran literà ma dzora ‘d tut gran përson-e. I l’hai conossuje tuti e tre, e tuti e tre a-i son pì nen.
AB
Ël prim a l’é barba Tòni (anté che cola “b” scrita cita a veul dì, për mé manera ‘d vëdde, ëd deje prospetiva a le ròbe), mancà a Coni ël 15 novémber 1999. A-i mancava na sman-a giusta a che mia prima cita a vnèjssa al mond, donca a l’é coma un passage ‘d testimòni për mi. I l’avìa conossulo al Mel, an val Varàita, tanti agn prima, chiel ch’a tornava da fé la spèisa e ch’a parlava con ij mé, mi bin maravijà dël fàit che un poeta a fèjssa ‘dcò la spèisa. E i arcòrd na telefonà ch’a l’avìa fame, disendme ‘d possé le tesi an sël Piemont – e an particolar an sël piemontèis – a l’università.

Lë scond a l’é GianRens Clivio, mancà ai 22 ëd gené dël 2006. E ‘d chiel i arcòrd l’ancontr a Toronto, dël 2004, quand ch’i l’hai butà na facia e un respir a un literà che fin-a a col moment për mi a j’era “mach” un monument an sij lìber. Quaidun che, tant për dì, a dovrava ‘l passà remòt an poesìa – e mi i savìa gnanca ch’a fussa esistù, ël passà remòt, an nòsta lenga. Quaidun për ël qual a j’era normal parleje an piemontèis ai cit, bele se a desmila chilòmetro da ca.
TB
Ël ters a l’é Tavo Burat, mancà a son tre agn – a son già tre agn – ier. Ëd chiel i arcòrd la fòrsa e l’umanità combinà. Chiel, òmo che a l’é già ant la stòria dle lenghe, na vira a l’é vnume a scoté mi a parlé. E dòp a cola ciaciarada a l’ha passà quàich minuta con mi, mi emossionà ch’i absorbìa tut lòn che col òmo a disìa. E i conserv an manera cara e gelosa le litre ch’a l’ha scrivume.

Costi a son ij mé magìster dël piemontèis, magìster ëd vita e d’esempi prima ancora che ‘d lenga e ‘d lìber. Lor a son ij gigant, mi ël nan ansima a soe spale.

Dic 12

I l’avìa parlà d’Hugo Alloa ambelessì (nò, a l’é pì giust dì che a l’ha parlà chiel, mi i l’hai mach fàit còpia e amplaca).

Peui i l’hai ciamaje dë scrive un tòch për cost ëscartari. Dit, fàit, l’artìcol a l’é ambelessì sota, butà parèj com ch’a l’é rivame. Miraco a në smija normal e i-j doma nen cont, ma cost a l’é ‘l piemontèis ch’a së scriv ancheuj an Argentin-a. E un gròss mersì, as capiss, a nòst amis Hugo.

Enter Hugo Alloa.



La scritriss argentin-a María Teresa Andruetto, fija ‘d piemontèis, a l’a arsëvù ël 14 nòvember ël premi “400 años” conferì da l’Università ëd Córdoba. A l’é staita na sirimònia motobin emotiva durant la qual, combin che la lenga dovrà ant ij discors ëd presentassion e dcò an col ëdl’autriss a sia staita lë spagneul, i l’hai sentù na sòrta d’eco ëd vos lontan-e ch’a vnisìo lì a carësseme j’orije e ‘l cheur. A na certa mira, María Teresa a l’ha ardait vita a le paròle ëd sua mama e cole paròle a l’han fait arsoné an mi cole ëd mia mama. Subit i l’hai pensà ch’i dovìo contelo a Gianni Davico, chiel ch’a së stupiss che mi l’abia vorsù andé a sërché le mie rèis lontan-e, ch’a l’abia vorsù amprende a parlé ël piemontèis e dcò a scrivlo. Ma nen mach për lòn, am piasrìa tant che travers chiel, coj ch’a leso sò blògh a sapio che, parej ëd María Teresa Andruetto, a j’é tanti àutr dissendent ëd piemontèis che a ten-o bin auta la “piemonteisità” an Argentin-a.

Sensa fé ‘d “chauvinisme”, sta premiassion ancora na vòlta am rend fier d’esse novod ëd piemontèis…

Prima ëd lasseve, iv signalo na pagina andoa ch’as parla ëd Monsù Eugenio Perfumo ch’a mostra a parlé ël piemontèis a le masnà ëd sò paìs an provincia ëd Santa Fe.

Tanti salut da Córdoba, Argentin-a
Hugo Alloa

Ott 10


Ël piemontèis a-i vintra, ma fin-a a na certa mira.

Naturalment a venta conòsse nòsta lenga për gòde a pien dlë spetàcol dij Musicant ëd Riva ‘d Cher (vist l’ùltima vira cost saba, al teater Tosèl ëd Coni), ma costa a l’é na rapresentassion – absolutament ùnica, absolutament da vëdde për capì – ch’a parla dla gent, dla stòria (con la s cita – o miraco a dovrìa esse gròssa?) contand le stòrie “ëd na vòta”, che a la finitiva a son le stòrie ‘d sempe. Già, përchè com ch’a dis Domenico, nòst problema a l’é ch’i parloma pì nen.

E peui, as capiss, a-i é la mùsica. A-i é tut ël genio ‘d Domenico Torta për fé soné le bote, ij rastej, jë siass e via fòrt. A-i son djë strument squasi përdù, come ‘l torototela che Angelo Brofferio a disìa scompars già dël 1861 ma che, an realtà, a Riva ‘d Cher a l’é mai përdusse.

Ël piemontèis a-i vintra, é, ma a l’é mach un “pretest”: përchè i podoma dì, con Richard Bach, che

alla fine è solo la gente che conta, tutta la gente del mondo.


E chi ch’a l’ha ancor nen vist cost spetàcol ch’as fassa un grup al fassolet. E, antratant, ch’a cata ël CD. Nò, mej, ch’a na cata doi, parèj un a peul regalejlo a quaidun. As peul parte ‘dco, pr’esempi, da . (Ma peui a venta seguité.)

Un gròss tòch ëd nòsta stòria a l’é contà an coste doe ore ‘d mùsica, narassion, rijade, emossion. Na stòria e na vita, le nòste.

Mé car Domenico, për tut lòn ch’it fà e lòn ch’it ses fraternamente ti bacio. E i chiterai con ël salut ch’as dovrava na vira a Riva ‘d Cher: “Alé!”, ch’a l’é l’istess ëd don Bòsch, “Alégher!”; che a l’é peui ëdcò l’istess – tout se tient – dël nòno ‘d Marco Paolini, che dëscaplandse a disìa: “Sani!”

Ago 08


[conversassion con Milo Bré – gavà da “é!”, nùmer 13, magg-giugn 2006]

Feje dle domande a Bré a l’é pì che impossìbil, a l’é nen ùtil. Lasselo parlé, e a sarà sò cheur a dive tut, con la semplicità d’un cit e la saviëssa d’un vèj. Sò spìrit a l’é inconfondìbil: «Tute le folairà ch’i vorìa dì i l’hai dije, ma ti cheuj mach ël bon», a l’ha dime mentre che i-j dasìa ël brass caland le scale a la fin ëd nòstra conversassion. E «mi i l’hai dite tut parlandte con ël cheur. A l’é na manera për dite ch’it veuj bin». E mi i j’era lì, emossionà e onorà. Ambelessì a-i é ël rest dla ciaciarada.

«Ël piemontèis a va vers la vita. Tanti a l’han travajà fin-a a adess për dì che dovré le lenghe regionaj a guasta la cultura. Anvece nò: noi i dovoma cerché ëd salvaguardé ij prinsipi dla cultura dla lenga pì antica d’Euròpa. La magioransa a lo sa nen, ma ij Sermon Subalpin a son n’euvra ant la lenga natural piemontèisa dël 1100 (e, tra parèntesi, la grafìa piemontèisa a l’é cola ch’i dovroma ancheuj. A ventrìa anche ten-ne cont).
Chi ch’a-i é dël 1100 ch’a peul contrasté la supremassìa nòstra? A-i é gnun an tuta Euròpa: ant ël 1300 a-i sarà peui l’italian, ma a la finitiva noi i soma i pì antich d’Euròpa. Bòn parèj.

Ij Sermon Subalpin (ch’as peulo lese ant ël prim volum dla Storia della letteratura in piemontese) a venta conòss-je. Peui da lì un, an conossend le radis, ij prinsipi, as fà ëd domande: e ant ij temp ch’a vniran a troverà peui le rispòste. Donca a val ancora e sempe lòn ch’a disìo ij nòstri antich: nosce te ipsum, che an italian a l’é conosci te stesso. Noi i disoma conòss-te an profond e fate furb. E noi, i fusso furb, i seguirìo ij valor che i l’oma ricevù… përchè nen conossend-se i spuvoma an lòn ch’i l’oma ricevù. Ij nòstri nòno e bisnòno a savìo gnanca scrive, e alora as podrìa pensesse ch’a valìo gnente; anvece no, com Dio a veul noi i l’oma ij sant come Don Bòsch, Cafass, Cotolengo ecetera ch’a l’han trasformà ël mond – an parland piemontèis, bele se peui a j’ero obligà a dovré l’italian. Ecco: noi coste richësse i dovoma vëdd-je e buteje an evidensa.

An definitiva noi i soma catòlich an natura, ma bele mach a conòsse an profond ij Sermon Subalpin noi i ancaminrìo a capì ël valor d’una lenga ch’a l’ha dàit dij frut che nen tuti a peulo vanté. Sossì a l’é piemontèis dël 1100, bel fieul…

An colegi quand ch’i parlavo piemontèis an castigavo e an butavo a la muraja, përchè as dovìa mach parlesse italian. Nojautri i soma stàit educà a dëspresié la lenga dij nòstri vej, përchè a fasìa nen cultura. Ma a fà nen cultura përchè a l’é nen conossùa, sta cultura: as peul nen parlesse inglèis, se un a lo sa nen. Con ël piemontèis a l’é l’istess. A venta donca dëscheurbe coste richësse che ij nòstri vej a l’han lassane. A l’é un dover, prima ‘d tut. Prima ‘d conòsse j’afé dj’àutri a l’é giust conòsse ij nòstri, për dì grassie a Col ch’a l’ha danje.

Nojautri an definitiva i l’oma ëd richësse regalà dal Pare Etern a travers dij nòstri vej che a merita la pen-a ëd conòsse, përchè i podoma nen parlé mal dle nòstre còse se i-i conossoma nen. I na parlerìa mal se, conossendje, am mostrèisso mal; ma se at mostro na stòria che a l’é esaltassion ëd na siviltà, ch’a l’é la nòstra, alora it sente ël dover ëd dovèj-je conòsse; e ëd dëscheurbe anche d’àutre còse che magara j’àutri at fan nen conòsse përchè a-i conòsso nen come ti.

Mi i dijo doe paròle campa là, però i-i dijo con ël cheur: përchè an definitiva l’ùnica còsa ch’a va sërcà con ël cheur a l’é la verità. Tute j’àutre a son cuche. Noi i dovoma nen deje mach amportansa a la crosta, ma al formagg ch’a-i é sota.

Com ch’am disìa mia mama, ‘ricòrd-te Lino che a sto mond a venta fé bin, fé ‘d bin, vorèj bin, dì ël bin, përchè ël Bin an veuja bin. Butlo për orcin e pòrtit-lo dapress sempe’. E ti it ses un testimòni».

Mag 02

Doe sman-e fà i l’avìa parlà ambelessì dj’event organisà an costi dì për arcordé Tavo Burat.

Adess Daniele – it ciam ëscusa, i conòss mach tò nòm – am segnala doe diverse interpretassion dàite an costa festa da Albina Malerba e da Eleni Molos dla pì bela, scond mi, poesìa ‘d Tavo (ansema a Piemontèis che mi i son), Òm da bòsch:

Mi i l’avrìa mai sugname ‘d vers
s’i fussa nen stàit cissà
cimentà
brusà
da la passion për mia lenga.
Ancheuj, për mèj gropé
dël ghet la cioenda sgardamlà
a smija che fin-a ij vers
av ven-o a taj.
Antlora a l’é assè.
I strompo la piuma.
O i në farai na flecia. E pi
nen paròle ‘d bòsch. Ma
come ‘l Robin anglèis
o ij tuchin nostran
i sarai òm da bòsch.
I scrivrai mach pi sle muraje.
E sij cartèj ël nòm dij pais
ant la lenga dla tera.
Për cola vèja resistensa
neuva.

Apr 18


“J’ho facc la bon-a bataja” (2 Tim. 4)
Al bon-e, brava gent! Av saluta Tavo Burat, òm ëd la Bruna, Pare, Grand, Barba e Msé.

Për arcordé, aprofondì e seguité la bon-a bataja ‘d Tavo për la libertà e le minoranse, diverse associassion bielèise a l’han organisà un baron d’event tra (nen a cas) ël 25 avrìl e ‘l prim magg.

Ambelessì a-i è ‘l programa complet, ma almanch i veuj arcordé un pàira d’apontament:

– l’esposission dij lìber ëd Tavo a la biblioteca ‘d Biela dal 23 avrìl al 5 magg;

– la conferensa Minoranze e libertà, al Palazzo Ferrero ‘d Biela ël 28 avril a tre bòt, ansima a la longa produssion ëd Tavo e an sl’absògn ëd valorisela.

Ritornare selvatici. I-i rivoma – për fòrsa.

Gen 18


Ancheuj GianRens Clivio (Turin, 18 gené 1942 – Toronto, 22 gené 2006) a compirìa stant’agn; e costa dumìnica a saran singh agn da la mòrt.

An sël nùmer 12 d’”é!” i l’avìa scrivune un cit arcòrd, ch’i but volenté ambelessì.

Chi ch’a ved ël Canadà
a lo smentia pròpe pa!
Medeòt a l’é chërsuje
Miclinòt a l’é nassuje,
Catlinin l’é canadèisa,
parla pej ‘d na piemontèisa.
(Gianrenzo P. Clivio, Ël Canadà)

Cari Medeòt, Miclinòt e Catlinin,

la prima vira che i l’hai ancontrave i j’ere andrinta a un lìber (Trenin, dësmore e buate. Poesiòte piemontèise për ij cit, Turin, Ca dë Studi Piemontèis, 2001: ëd gran longa ël pì bel lìber mai publicà dzora cost soget). Già, i j’ere tre nòm, tre masnajëtte che a fasìo caraté, a giugavo ai soldalin, con le buate e con le dësmore ëd tuti ij cit dël mond.

E peui, nen pì tard che n’an fà, ant un màgich dòp-mesdì i l’hai conossuve ëd përson-a: e i l’hai avù la preuva provà dl’esistensa dël piemontèis, viv, a 10mila chilòmetri dal Piemont, con Catlinin ch’a parlava an piemontèis a mia cita, che për l’ocasion a-i era dventà, naturalment, Bertin. É, përchè lòn ch’a vemp ël cheur a sentive parlé a l’é che vojautri, ant le situassion normale dla vita an conversand tra ëd voi, i parle piemontèis, là, a Toronto.

Vojautri ansema a vòst pare i seve diventà n’esempi – e che esempi – ëd piemontèis viv. Già, vòst pare. Adess vòst pare, col òmo che tant a l’ha fàit për deje dignità a nòsta lenga, a-i é pì nen. O mèj, a-i é ancora e da lassù av varda chërse, giovnòt quasi òmo e fomne che i andeve për ël mond.

Ma, sòn dzortut i veuj dive ancheuj, andé sempe pien d’orgheuj për vòst pare, për lòn ch’a l’ha mostrave an tuti costi, pòchi, agn ant ij quai i l’eve avù l’onor e la fortun-a ëd vivje d’acant. Porté sempe ant ël cheur soa fierëssa d’esse un piemontèis sitadin dël mond.

E che la seugn, mè car GianRens, at sia legera.

Gen 26

Sancto Lucìo de Coumboscuro (Coni), dumìnica, ël 22 ëd gené dël 2011.

Mè cara gent piemontèisa,
Mè car amis e amise dla lenga e dla coltura piemontèisa,

Ël rëscontr antërnassional an s’ «La grafìa dla lenga piemontèisa ant ij sécoj» a l’é stàit aprovà da l’assossiassion culturala «VercelliViva» e as farà ant la sala granda dël seminari dël Juvarra a Vërsèj, ël saba e la dumìnica, 15 e 16 d’otóber dël 2011.

I seve tuti e tute tant grassiosament anvità a pijeje part e a dì la vòssa.

Con ësta litra-sì i vorarìa cò ciameve ’d dene na man a spataré la neuva al nùmer pì gròss possìbil ëd përson-e che Voi i seves ch’a son antëressà a la lenga e a la cultura piemontèisa.

Pr’arsèive – tant për corel che, pì anans, për papé – ël manifestin con ij detaj dël programa, i v’ancoragioma a fene arcesta a la diression ëd «VercelliViva», ch’a masenta l’organisassion d’ës rëscontr. Se pr’asar i fùisse a conossensa d’àute adresse për mandeje ’l programa, eh bin, feje savèj a costa midema organisassion (tant për j’adresse ’d corel che për cole postaj).

Ës rëscontr a caràter sientìfich a l’é dedicà mach al meud cmè ch’a së scriviva nòssa lenga piemontèisa ant ij sécoj. Minca presentassion a dev esse binelà con ëd projession ëd document originaj ch’a devo sostnì e fortì l’argumentassion.

Coj an tra ’d Voi ch’a l’avèisso ’d manuscrit da mosté pr’ëd presentassion curte a son pregà ’d fej-lo savèj a «VercelliViva» për ch’i-j assëgno ’l temp ch’i-j fa për l’antervension.

Se tutun i l’eve ’d cos-cion pròpe mach sientìfiche i peude adresseve al coordinator sientìfich dël rëscontr, dont i l’eve l’adressa sì-sota aranda a cola dël coordinator logìstich.

Dagià ch’as rëscontr a pijo part cò ’d savan dël provensal dij troubadours, le lenghe admettùe a son ël piemontèis, ël provensal, ël fransèis e l’italian. Minca conferensié e minca partissipant a peudrà sensa gen-a adressesse a tuti j’àuti ant un-a ’d coste lenghe.

Nojàuti, ij coordinator, i contoma pròpe tant an su Vòssa presensa e iv ciamoma grassiosament ëd giutene a spantié la neuva d’ës rëscontr al nùmer pì gròss ëd gent antëressà.

Con grignor i cheujo l’ocasion për saluteve tute e tuti ’d cheur.

Vòss,

Sergi Girardin

Coordinator logìstich:
Avv. Toni Ruffino, Direttore, «VercelliViva»
Adressa sìvica: Convegno internazionale grafia lingua piemontese, Studio Legale T. Ruffino, Corso Libertà, 127, Vercelli 13100 (VC)

Coordinator sientìfich:
Sergio Gilardino
Indirizzo civico: Sancto Lucìo de Coumboscuro, 2, Monterosso Grana (Cuneo) 12020

preload preload preload
© 2021 Gianni Davico  Licenza Creative Commons