A l’é ‘l diari d’un tradutor ch’a l’ha ‘l but d’amprende ‘l piemontèis – për amusament, as capiss – an ses sman-e dovrand j’arzorse disponibile an sël web.
An soe paròle:
Reading’s great, but I need to hear (and even more ideally, speak) the language to keep it alive.
Miraco a-i é quaidun ch’a l’ha veuja ‘d giutelo. E a sarà an tute le manere anteressant lese soe conclusion quand, anvers la metà ‘d giugn, a sarà rivà a la fin dla fatiga.
Stamatin, ansima a la home page ëd Repubblica.it, a j’era cost artìcol, che a conta dj’ùltim dodes parlant ël Ktunaxa e ‘d come la tecnologìa a peussa salvé costa lenga.
A va bin. Mi i l’hai ël rispet massim për costa lenga ch’i l’avìa – ignoransa mia – mai sentì nominé. Ma ‘l Ktunaxa, ciamoma le ròbe con sò nòm, an ampiniss la boca e a n’impegna nen. A l’é elegant parlé ‘d lenghe parèj.
Ma përchè n’artìcol come cost a mensiona nen dij cas motobin pì davsin a noi? Quaidun-a, magara, dle tërzent lenghe regionaj esistente an Italia? O miraco ël cors, tant për dine un-a?
Ma son a anteressa nen, a fà nen audience. E miraco a sarìa fin-a pericolos.
Via Newsbriefs, la newsletter dl’ATA, l’associassion dij tradutor american, i son rivà a cost interessant artìcol, ch’a descriv në studi fàit ansima a l’inglèis, lë spagneul e l’ebreo dal 1800 al 2008.
L’arserca a l’é stàita possìbila mersì a Google books, che da pòch a l’ha rendù disponibil an sla ragnà un database ‘d paròle an set lenghe, dòp avèj scansionà apopré ‘l 4% dij lìber dël mond. (Sòn a pòrta dij problema gròss an sël dirit d’autor tut àutr che arsòlt, ma i na parlerai nen sì – nen adess, almanch.)
L’artìcol a l’é motoben técnich, ma le conclusion a son ciàire: ant ël mond digital le paròle a meuiro an manera pì lesta rispet a cole ch’a nasso. An particolar, ant j’ùltim vint’agn a son mortje pì paròle che an tuti ij perìod precedent.
Na conclusion possìbila an sël motiv, sugerìa da j’arsercador, a l’é da sërché ant ij coretor ortogràfich e – ant l’istess temp – ant la tendensa a dovré meno paròle për via dël fàit che ij message scrit ancheuj a son pì sech, con ij sms e via fòrt. Ëdcò ‘l fàit che l’inglèis a sia diventà la lenga ‘d comunicassion internassional ant ël camp dla siensa, bele se pòchi studios (an percentual) a son ëd lenga mare, a peul esse na spiegassion.
I son ciamame alora: e al piemontèis lòn ch’a-i càpita? E i son rëspondume che, bele se për motiv diferent (minor usagi), la tendensa a l’é cola. E nen për butela sempe an poesìa, ma a l’é vnume an ment A l’é smortasse pian, un bel tòch ëd Valerio Rolon:
Ancheuj l’é mòrta na paròla veja
ch’a na contava già milanta e pì
ma gnun a l’é antajassne e fin-a mi
rivà an artard
i l’hai savulo pròpi mach pr’asard.
Parland dl’avnì dël piemontèis, tròpe vire a më smija ch’i giro antorn a la question ma ch’i rivo mai da gnun-e part.
Com dì: an manco sempe disneuv sòld për fé na lira. Tròpi condissionaj, tròpi desiderata e pòchi fàit.
A l’é nen na ròba ch’as fà da sola, e le fòrse dij singoj – o bele dj’associassion – a basto nen. Ël piemontèis a l’é nen na ròba svicia, com ch’as peul dì pr’esempi dël catalan (ij fotbaleur as sugnerìo mai ëd parlé an piemontèis) o, da na mira diversa, dël forlan ëd Pasolini.
A sarìa necessaria na gròssa operassion ëd marketing: polìtica, sòld e via fòrt. Naturalment a-i son nen ij sòld për na ròba parèj (ch’a j’anteressa a gnun): donca as farà nen, mai, a venta ch’is na rendo cont.
Sòn a veul nen dì che ‘l piemontèis a meuir, përchè che ij malavi terminaj a son – për dila con le paròle ‘d Tavo Burat sità da Fabrissi Arnaud – ancora viv e pa ancora mòrt. A veul dì però che le fòrse a son coste e a basto nen, nì a basteran doman. Ma navigare necesse vivere non necesse, a noi an basta.
1. Ël fàit che un govern a arconòssa nen dignità ‘d lenga a n’idiòma ch’a l’é lenga sota tute le mire possìbile a veul mach dì che col govern a l’ha sernù d’ignoré, da costa mira, la realtà. Ma na lenga a l’é na lenga a l’é na lenga, e son a l’é un fàit nen dipendent da lòn ch’a pensa e ch’a fà chi ch’a comanda, visadì chi ch’a dovrìa avèj na vision dla giustissia la pì spantià possìbila.
2. L’Italia a veul nen che ‘l piemontèis a sia mostrà ant le scòle, ch’a resta na ròba da vej, bon-a për la poesìa e via fòrt. (Ròba ch’a stupiss gnanca pì che tant, se i lesoma lòn ch’a pensa dij «dialèt» un lenghista avosà come Gian Luigi Beccaria.) Ma l’Italia i soma noi.
3. Mé piemontèis, mia identità piemontèisa, mé pensé piemontèis a resto e a vivran con mi fin ch’i vivrai, malgré le legi, ij govern e la piòva.
Im n’arcòrs da tanti segn. Mé piemontèis a l’é nen pur com ch’am piasrìa ch’a fussa, tante vire i fas fiusa ansima a l’italian e – për dila sempia – i vir an piemontèis un pensé italian. A l’é nen parèj ch’a dovrìa esse, ma com ch’a podrìa esse diversament? I son na ant n’ambient assolutament piemontòfon, ma ancheuj tante ròbe a son cambià.
I podrìa dì che mé piemontèis a j’era dzora ‘d tut inbound, ma adess a l’é pì che àutr outbound: le cite a amprendo ‘l piemontèis ch’i parl mi, ch’a l’ha tante mancanse e difet.
I na parlava ambelessì n’an fà, e ancheuj la situassion a l’é la midema. Però che fortun-a, i pens, bele con tute le magagne che mia lenga a l’ha, avèj na lenga mia, ch’a l’é ‘d papà e mama e prima ‘d lor dij nòno, dij grand, dj’ëpceron…
A-i é chi ch’a l’ha dilo prima ‘d mi e mej che mi:
Pare e Mare
quat grand,
eut ëpceron…
ij vej a son
milanta
cobia
a cobia
E an mi «‘me ant un tracior sò sangh a cola». I pens a le paròle ‘d Tavo Burat e im sent fòrt, a va bin parèj.
Va là n’esempi ‘d Piemont ch’a bogia. Silvana Testore, Clara Nervi e Langa Astsan-a: esempi ‘d piemontèis sclint, sempi, sincer.
Adess col concors literari, La me tèra e la so gent, a l’è rivà a l’edission ch’a fa des. Ij detaj ambelessì. Dal band midem:
Continuiamo a ribadire che tutti devono scrivere esprimendosi nella parlata del proprio paese, contribuendo così nel nostro piccolo al mantenimento della bella Lingua Piemontese in tutte le sue diverse sfumature che la rendono unica.
Bin giugà Silvana. Ël piemontèis a meuir? Da che a-i son ëd ròbe parèj, a ven difìcil da chërde.
Ël 6 ëd via Coni a l’é na ca veja
che gnanca na vòlta a l’era nen bela.
Davanti al porton, doe bale ‘d ciman
a paravo ij canton dël crep dij carton
ch’a intravo e cariavo jë scart ëd metal
da cola oficin-a, là an fond a la cort,
na cort con le sterne piantà an sël batù.
D’an mes a sta cort, se ti t’ausse j’euj
it vëdde ij pogieuj, carià dë stendùa con tanti tacon.
Su ògni pogieul j’é un pàira d’alògg
e un cess an comun; j’é nen na masnà,
j’é mach tant rabel e odor ëd frità.
A l’é pròpe lì, al fond dël prim pian, che son naje mi.
Mi i guardo ij pogieuj con cole ringhere carià dë stendùa,
là al fond ëd la cort a-i é ‘l finimond ch’a fà l’oficina
e ‘l cel lassù an aria a smija un tendon
d’un gris così spòrch ch’a crija: “Laveme”.
Am buta vërgògna. Vërgògna… ma ‘d còsa?
D’esse na sì, an mes a sta cort,
an cole doe stànsie col cess an comun,
i l’hai quasi paura ch’a-i sia quaidun
che ancora as ricòrda che mi i son nà sì,
paura ch’a-i passa quaidun ch’am conòssa,
dovèj ciamé scusa, dovèj-je conté
ël percome, ël përchè, che ij mé j’ero pòver.
Am monta ‘l magon e am ven da pioré.
Ma peuj àusso j’euj lassù al prim pian,
e i vëddo mia mama… a rij e am fà ciao,
così, con la man: antlora am ven veuja
ëd core ‘nt la strà, fërmé ‘l prim ch’a passa,
crijéje: “Monsù! Ma a lo sa chiel che sì,
al 6 ëd via Coni, i son naje mi?”
An sl’aria ëd Blowing in the Wind ëd Bob Dylan
A canta Rosanna Galleggiante
A la chitara: Mauro Cavagliato
“Vàire temp a venta che n’òmo a varda ant ël cel
përchè a sapia lòn ch’a l’é bel
Vàire orije a venta avèj ant la testa, chi sa
për sente pioré le masnà”
A l’ha colpime, quàich sman-a fà, trové për Turin costa reclam ch’a dòvra ‘l “dialèt turinèis”. A më smija bin giugà për tre rason:
1) a peul vesse capìa da tuti;
2) a tira certament l’atension përchè foravìa ma familiar ant l’istess temp;
3) fin-a ij piemontesista a deuvo esse content, dal moment ch’a conten nen dj’eror ëd forma e a ven descrita come “dialetto torinese”.
N’aprofondiment dl’argoment as treuva an cost artìcol sì. L’autor, Eugenio Goria, a parla dla reclam alimentar come un-a dle possìbile fòrse neuve dël piemontèis, e a sarà con n’interogativ:
Potrà la scoperta delle ricchezze gastronomiche del territorio essere il trampolino per la rivalutazione di un’importante risorsa linguistica e culturale?
Claudio Panero, an singh agn ëd travaj "a temp pers" ("lavori ad alto rendimento", com ch'a dirìa Batista), a l'ha prontà ël dissionari alman-piemontèis e piemontèis-alman, ch'as peul dëscariesse a gràtis ambelessì.
Gianni Davico ansima a Twitter
Una nuova dimensione: Scotty Cameron California Monterey 1.5: http://t.co/3QIkFdun [Daviquez e lo strumentopolo misterioso] 20 hrs ago
"You may have goals but remember, life happens between the goals" (Andre Agassi) 20 hrs ago
Contraddizioni: http://t.co/ntsWxQNo [vorrei che chi sorride della mia scelta dei monti mi spiegasse contraddizioni come queste] 1 day ago
J'ùltim coment