Mag 15

la Piata, ca
… sensa savèj balé con mia cita cita, ant l’aria na canson dij Tre Martelli, e i l’hai pensà che a la fin ël piemontèis për mi a l’é sòn, un moment ëd pas e serenità e alegrìa con mia cita, mach sòn.

Taggato:
Apr 24

[un cit tòch gavà da Unstoppable Me! 10 Ways to Soar Through Life – tradussion mia]
unstoppable
Binvnù a lë sconossù

Ël cambiament a l’é na bela ròba:
a càpita tuti ij di,
e s’it amprende sòn da cit
at giuterà bon ben arlongh la vita.

Minca di a l’é diferent
dal di prima,
e quàich vira at fà por
deurbe na pòrta neuva.

Ma s’it l’has nen tëmma dël cambiament
e – al contrari – it lo ambrasse,
la vita a sarà n’aventura
e it voghrai nen ël moment ch’a-i na càpita n’àutra.

I l’hai sempe passà l’istà con ël mé amis pì car, Shay. Ma st’ann mé mama a l’ha mandame al camp – e i dovìa deurme fòra. A më smijava tant lontan!
I l’hai butame a pioré e i l’hai crijà: “I conosserai gnun!”
Ma papà a l’ha dit: “Preuva, it dësmorerai da mat!”
E it sa còs? A l’avìa razon: a l’é staje gnente da avèj por.
I son ëstàit talment bin che n’àutr ann i-i starai ancora ‘d pì.

Taggato:
Mar 13

Ancheuj i segnal un pàira ‘d sit an italian ch’a peulo serve a coj (pòchi) pare e mare ch’a vorrìo parleje a le masnà an lenga regional, ma a l’han pao che peui a amprendo nen bin l’italian (stòria veja, e a-i na fà nen se la lenghìstica a l’ha dimostrà ch’a l’é, aponto, na stòria: a l’é vera ant la percession comun e donca a venta pijela an sël serio).

(Ël discors a podrìa esse bon ben longh, ma im limit a fé la segnalassion sensa coment.)

Ël prim a l’é bilinguismo.regionale, ch’a spiega an pòche paròle ciàire la question e – dzora ‘d tut – an giuta a capì quaidun an tra ij mit fàuss che, an Italia dzora ‘d tut, a sircondo la lenga.

Lë scond a l’é Bilingue per Gioco, che bele ch’a dòvra cola bruta parola, “dialetto”, a l’ha tante anformassion e pont ëd vista an sl’argoment.

Taggato:
Giu 06

sol
I vorrìa fé quàich considerassion an sij mojen ch’a l’han le masnà për avsinesse a nòsta lenga (o almanch nen slontanessne tròp), an partend da cost video dl’amis Gioanin Ross, girà quàich di fà a la festa dël Sol ëd j’Alp.

Già, La crava ch’a l’ha rotme ‘l bot e La monfrin-a a fan part ëd nòste rèis, ëd nòsta stòria e ‘d nòsta coltura – e son a l’é nen dipendent da lòn ch’an capiterà, da lòn ch’i saroma o da lòn ch’i penseroma.

Mago Prezzemolo e Enzo Vacca, ant tra j’àutri, an fan capì come la mùsica a sia na còla bela e vajanta an tra le generassion, quaicòs ch’a gropa giovo e vej.

Ël piemontèis a meuir, a smija. E bin, vardand coste masnà a smija nen.

Taggato:
Feb 15


Ancheuj i lesoma doi tòch gavà dal Cit prinsi, ant la bela tradussion ëd Gianluca Perrini.

La volp a l’é stàita ciuto e a l’ha beicà pr’un péss ël cit prinsi:
«Për piasì… domest-me», a l’ha dit.
«Volonté», a l’ha rëspondù ‘l cit prinsi, «tutun i l’hai pa vàire temp. I devo trové d’amis, e i l’hai tante ròbe da conòsse».
«Un a conòss mach le còse ch’a domestia», a l’ha dit la volp. «J’òmo a l’han pa pi ‘l temp ëd conòsse. A cato da j’arvendior le ròbe già fàite. Ma dagià ch’a-i é gnun arvendior d’amis, j’òmo a l’han pi gnun amis. Se ti ‘t veule avèj n’amis, domest-me!»
«Lòn ch’a venta fé?» a l’ha ciamà ‘l cit prinsi.
«A venta avèj motobin ëd passiensa», a l’ha rëspondù la volp. « A l’ancamin ti ‘t setras na frisa dëscòst da mi, parèj, ant l’erba. Mi ‘t vardrai con la coa dj’euj e ti ‘t diras pa nèn. Le paròle a fan nasse ‘d malintèise. Ma minca ‘n di it podras ëstete ‘n cicinin pi davzin…»
Ël cit prinsi a l’é tornà ‘l di dòp.
«A sarìa stàit mej ch’it tornèisse a la midema ora», a l’ha dit la volp. «Se ti ‘t ven-e, si ch’i sai, tùit ij dòp-mesdì a quatr ore, da tre bòt mi i comensrai a esse contenta.
Tan ch’a passa ‘l temp, mia contentëssa as farà pi granda. Quand a sarà quatr ore, i tacrai a esse agitosa e inchieta: i scurvirai ël pressi dla contentëssa! Ma s’as sà nen quand ch’it ven-e, mi i savrai mai a che ora pronté mè cheur… a-i é damanca dij rituaj».

A l’é tut un gran misteri!
Për voiàutri ch’i-j veule ben al cit prinsi, coma për mi, tuta a cambia ‘nt l’univers se da càich part, as sà nen andoa, na fèja ch’i conossoma nen a l’ha, é o nò, mangià na reusa.
Vardé ‘l cel e ciameve: la fèja a l’ha mangià o a l’ha nen mangià la fior? E i vëdreve che tut a cambia… ma ij grand a capiran mai che sòn a l’é motobin amportant!

Antoine de Saint-Exupery, Ël cit prinsi, tradussion ëd Gianluca Perrini, Turin, Gioventura Piemontèisa, 2000. L’edission an comersi ancheuj a l’é virà an piemontèis da Adriana Chiabrando e as peul truvesse ambelessì.

Taggato:
Nov 23


L’àutra sman-a i l’hai portà mia cita cita, singh agn e un tòch, për la prima vira da n’amisa – nò, probabilment a l’é pì davzin al vèj dì che chila a l’ha portame mi –, e an cola ca a j’ero ‘dcò papà e mama ‘d cola gnera.

A na bela mira la mama am sent parlé an piemontèis a Michela, e da lì ‘l discors a robata an manera natural an sël piemontèis. E un-a për un-a a ven-o fòra tante ròbe: pr’esempi che ‘l papà a parla piemontèis (e antlora i ancaminoma a dovré an tra ‘d noi costa lenga, naturalment con na bela dòse ‘d san-a gena piemontèisa), pr’esempi che un CD ch’a scoto sovens e volenté a l’é col dl’amis comun Domenico Torta. Pr’esempi.

Ansoma na lenga a l’é n’afé complicà përchè as trata dl’identità ‘d na përson-a, a s’arziga dë sconfiné ant la polìtica e via fòrt. Ma na lenga a l’é ‘dcò – e ant l’istessa manera – na ròba sempia come na canson ch’an pias.

Na ròba sempia, na manera d’esse e ‘d comuniché. An pensand a lòn ch’i pens mi quand ch’i pens al piemontèis am ven-o an ment le paròle ‘d Laura Dossena, na tradutris che an sò blògh a dis (parland ëd concet come minimalism e decluttering, ma a la finitiva a më smija ch’i parlo dl’istessa ròba):

Ma è difficile. Tante volte ti mordi la lingua: sei stanco di farti guardare come se fossi un mentecatto, sei stufo non di sentirti fare sempre non le stesse domande, perché alle domande di chi è genuinamente curioso rispondi sempre con piacere; ma di vederti opporre sempre le stesse obiezioni come altrettanti muri di gomma. Sei stanco delle scuse (le riconosci perché per tanto tempo sono state anche tue), sempre le stesse, che gli altri avanzano come se tu volessi convincerli e loro si sentissero in dovere di giustificarsi. Sei stanco di vedere la gente che si mette sulla difensiva, ed è anche un po’ a disagio. Quasi vorresti tranquillizzarli, dirglielo che tu non vuoi fare proseliti, che non ti senti il guru de noartri e non te ne importa un fico secco di “convincerli”.

Ecco, chila a parla ‘d ròbe completament diferente ma la mecànica a l’é la midema. Mi i deuv nen convince gnun, i deuv nen vende gnente, i l’hai gnun-e bataje da fé con chi ch’a sia.

I son ëstrach ëd feme vardé come s’i fussa un beté.

A la finitiva ‘l piemontèis për mi a l’é sòn, pr’esempi parlelo con gena con na përson-a con la qual miraco i dovrìa parlé italian. Na ròba sempia, na manera d’esse. Mi.

Taggato:
Ott 12


Ël piasì ‘d lese an piemontèis ai nòsti fieuj a chërs ancheuj, përchè Michel dij Bonavé a l’ha cudì l’edission an piemontèis ëd Cuore, d’Edmondo De Amicis, un lìber ch’a l’ha nen damanca ‘d tante presentassion, për l’editris Il Punto. La tradussion a l’é ‘d Gioanin Magnani.

Come tanti gioiej a costa pòch – neuv euro.

Michel a l’ha avù la bontà ‘d mandeme la Prefassion. Ambelessì a segue a-i son ij tòch scond mi pì significativ.

E për tuti l’invit a l’é un sol: caté cost lìber, lesijlo a vòstre masnà. «Mej che la revalenta», për dila con barba Tòni.

As ven semper a trovesse a parlé ’d lòn ch’a l’ha contane Enrico, an famija mach Rico, a propòsit ëd col ann dë scòla, dantorn al 1884, e a rasoné su tute cole figure ’d magìster e magistre, dë scolé e ’d soe famije che a dan forma a ’n bel quàder ëd vita turinèisa dòp vintesinch ani da l’unità. I l’hai dit ch’as trata ’d vita turinèisa përchè tute le vicende a son ambientà a Turin, gavà cola dël viagi fin-a a Condòve për trové ’l vej magìster Crosetti. Un dëscors a part a l’é da fé për le conte dël mèis che, butà coma ’d tema an classe, a son la dimostrassion ëd la volontà dl’autor d’afidé a la scritura ’d messagi patriòtich e pien ëd cola moral ch’a ventava spantié.

Arlesend pì che na vira le pàgine ’d Cheur, ant ël soagné na revision dal ponto ’d vista dla grafìa e dla gramàtica piemontèisa, i son ancorsume che le descrission ch’a fà Edmondo De Amicis, ij përsonagi ch’an fà conòsse, ij pòst andoa ch’an fà ’ndé (con na colocassion precisa ’nt la capital sabàuda) a riesso nen a dëstachesse da Turin, na Turin ch’a l’é pì nen capital dël règn ma na sità qualsëssìa.

An trasparensa as antërved la nuansa dij caràter piemontèis gropà al sens dël dover, ëd na dignità ch’a ven nen a meno gnanca ’nt ij moment ëd la disperassion pì nèira. La dignità guernà fin-a ’nt ij moment dël maleur, l’orgheuj discret ant ël butesse dë ’dnans a la povertà, la fedeltà al travaj, ël dolor e ’l magon afrontà con coragi e fé (bele se costa a pija nen la forma esterior ëd na Cesa o dij sò ministr), ël rispet ëd la dissiplin-a e dle régole dël vive sivil, la presensa dj’aveniment militar, ij valor creus ëd la famija, costi-sì a son tuti element descritiv che l’autor a cheuj da la normalità e a l’ha nen dabzògn d’anventesse, a son lì e a son pien ëd caraterisassion tìpiche piemontèise e ch’a peulo ’dcò esse smonùe coma esempi ’d comportament a col’Italia ch’a l’é ancora an camin ch’a serca ’d fesse nassion. […]

Vorend trové na conclusion a cost mè dëscors i podrìa fërmeme a na considerassion sël fàit ëd coma la figura dël magìster a l’abia përdù coj valor che, miraco, a j’ero fin-a na frisa esagerà ai temp ëd De Amicis. Belavans a-i é semper dabzògn për ij giovo ch’a chërso d’avèj ëd ponto d’arferiment, col tradissional ëd la famija a l’é smasisse e sfrisasse bonben sota ij crep dij cambiament ëd nòstra società moderna, ma ’dcò col dij magìster a l’é finì ’nt ël canton dij ringret e ’nt ël tirol ëd j’arcòrd.

Lòn ch’an resta? Un veuid che a l’é mal fé da ’mpinì.

Taggato:
Set 28

GP
Riccardo Camerlo, Borichèt për j’amis, a l’é un pare ‘d famija ch’a sërca ëd tiré su soe masnà mej ch’a peul e ‘me ch’a peul. An efet an si tre agn, a dis, “a l’é stàita mia atività prinsipal…”

I l’avìa ciamaje dë scrive quaicòs për cost ëscartari. Ambelessì soe riflession ansima a un tema ch’i l’oma car tuti i doi, lese an piemontèis a le masnà.

(Con un gròss mersì. Bon ben gròss: a conta ‘d ròbe ch’a servo a tuti ij pare e le mare ch’a veulo lese an piemontèis ai cit e a san nen da anté ancaminé.)

La produssion literaria për masnà a l’é motobin varià. A ancamin-a con ij lìber an goma, che ël nadin a deuvra për fé ël bagn e ch’a l’han an minca pàgina mach na plancia e na paròla con ël nòm ëd l’oget figurà, a séghita con le conte curte che maman o papà a-j leso an ëtnisendlo an fàuda la sèira prima d’andé a deurme, e a va anans fin-a a le stòrie pì complicà, da lese an vàire vire.

Al gognin a-j pias lese ij lìber vàire vire ëd fila, fin-a scasi a frusteje – a l’é për lòn che coj për ij pì cit a l’han le pàgine ëd cartronin: la masnà a dësvlupa nen mach l’atension, ma ëdcò j’abilità micro-motòrie, an amprendend a volté le pàgine. Passà ij doi agn a-i ancàpita peui n’eveniment ëstrasordinari e emossionant: l’anteresse ëd la masnà a sghija viaman da la plance colorà al test: a veul amprende a lese!

L’editorìa dij lìber an piemontèis për masnà a l’é fosonanta. A-i son dle desen-e ëd tìtoj: conte e fàule d’autor piemontèis clàssich o modern, tradussion da Esòp o Fedro, Perrault o Andersen, e via fòrt.

An general però a son nen dij volum ch’a peulo compagné ël matòt da soa nassensa fin-a a la scòla, ma a van bin për fieuj già pì grand: ij test a son motobin soagnà, ma a-i son pòchi dissegn për podèj piase a ‘n cit ëd ses mej. N’ecession a l’é ël volumet Faulëtte, publicà da Gioventura piemontèisa, ch’a conten tre conte: minca pàgina a l’ha a da na banda un gròss dissegn ësbërlusent e da l’àutra ël test, scrivù bin gròss. Belavans i l’hai l’ampression che da na mira editorial ël cost dël travaj gràfich a l’é tròp àut për podèj publiché con profit tanti d’àutri lìber përparèj an piemontèis.

Lòn ch’as peul fesse? Na solussion che, conforma a mia esperiensa, a marcia bastansa bin a l’é cola ëd pijé un lìber an n’àutra lenga e contelo a la masnà an fasend la tradussion an piemontèis an sël moment. An sa manera però le potensialità d’un lìber a së sfruto nen ëd fasson pien-a. An sël moment a peulo manchene la paròla, l’espression o la tornura ëd fras giusta; da na vira a l’àutra a peul ancapitene ëd dovré dle paròle diferente, e a le masnà a-j piaso j’arpetission precise; peui sòn a-j giuta nen ai pì grand a amprende a lese, përchè a-i é na diferensa antra ‘l test ëscrit e le paròle.

Antlora coma fé? A ventrìa podèj fabrichesse dij lìber antëcà, ma nen tuti a l’ha le capassità gràfiche o ël temp për felo.

N’agiut a l’é vnume da na colession ëd libret an anglèis ancaminà na quaranten-a d’agn fa: «Mr. Men and Little Miss» (a-i na j’é ëdcò na version an fransèis: «Monsieur Madame»). A son tanti libret cit, bastansa a bon pat, ëd na dosen-a ëd feuj con a drita un dissegn amusant e a snistra chèiche linie ëd test ëd la stòria. A son tornà ëd mòda e as treuvo an tute le librarìe antërnassionaj e an vàire ëd cole monolenga.

A venta avèj a disposission n’ordinator, na stampanta, dij feuj, dle tisòire e dla còla. Dnans a tut a së stampa na tradussion dël test (scriv-la nen a man: ij lìber an piemontèis a son nen ij fieuj ëd la serva). Un a peul ëdcò fé dle modìfiche con dij but educativ (për esempi, a mi ch’i son moralista am pias nen che monsù Gatij a vada an gir a feje gatij a la gent ch’a travaja, e i-j la conto un pòch diferenta). Peui un a artaja ël feuj a mzura dël lìber e a lo ancòla an sël test original.

I peuss garantì vàire agn ëd leture passionante, a parte dai dontré mèis dël cit. E s’i l’eve damanca, geneve nen a ciameme le tradussion ëd coj ch’i l’hai (mach për utilisassion përsonal: con ël sucess ch’a l’han avù si lìber, i chërdo ch’a son motobin gelos dij sò drit d’autor). I veule n’atast? Valà ël prinsipi ëd Monsù Pastisson:

A l’era na matinà assè bela. Ël sol a l’era già àut. E a brilava. An sj’erbo, j’osej a j’ero già dësvijasse. E a cantavo. Nopà, an na ca pitòst delabrà, pròpe an mes a ‘n pra, cheidun a l’era ancor nen aussasse. It andvin-e chi? Sò dësvijarin a l’é butasse a soné…

Taggato:
Set 14


I segnal cost sit dl’amis Riccardo “Borichèt”, na përson-a ‘d cheur ch’a l’ha a cheur soa lenga. Riccardo a l’ha butà a disposission ëd tuti an col ëspassi, “a gràtis, dël material ch’a peul ven-e a taj për mostré la lenga piemontèisa e spantiene soa conossensa, dzortut për le masnà”.

Dzortut për le masnà. Sòn a l’è fondamental.

Na cita ròba, as capiss. (Come tute le ròbe piemontèise.) Ma për ancaminé a va bin.

E già ch’i-i soma, i dirai ancora che sempe Riccardo a l’avia virà an piemontèis L’homme qui plantait des arbres ëd Jean Giono, ch’as peul truvesse ambelessì.

Ròbe cite, për ij cit cit e për ij cit grand. Ròbe piemontèise.

Taggato:
Mag 18

Marta a l’ha ondes agn, a l’é na compagna ‘d mia cita granda. Na fijëttin-a studiosa, curiosa, alegra. Quand ch’a l’é stàita un pàira ‘d dì con noi a la Piata a l’é vnume natural parleje an piemontèis: përchè a la Piata la lenga dominanta a l’é ‘l piemontèis, përchè ambelelà daspërtut a-i é ‘l piemontèis, përchè a më smijava na ròba simpàtica.

E chila a l’ha acetà la sfida: a l’ha ancaminà a rëspondme an piemontèis. Prima con n’ociada, peui con na paròla genà, peui con doe, peui con na frase antrega. A l’ha fàit col che an lenghìstica as ciama ël déclic, con ël soris e la semplicità dij sò ondes agn.

Già, costa a l’é na ròba cita. A muderà nen ël cors dla stòria ‘d nòsta lenga, ma am fà piasì ch’a sia parèj. Che la curiosità ‘d na fijëttin-a a slonga bele mach ëd na minuta la vita ‘d na lenga, ëd na coltura, ëd na tradission. Përchè ti e mi i soma nen mach ti e mi, i soma tut l’erbo ‘d famija, për dila con Tavo Burat:

Pare e Mare

quat grand,
eut ëpceron…

ij vej a son
milanta

cobia
a cobia

rèja
d’agraf

an gabi
scarbolëtte

E an ti (ti Tavo, ti Marta, ti mi, ti ch’it lese) “‘me ant un tracior sò sangh a cola”.

Brava Marta, ël piemontèis at ringrassìa.

Taggato:
preload preload preload
© 2021 Gianni Davico  Licenza Creative Commons