Mag 09

Stamatin, ansima a la home page ëd Repubblica.it, a j’era cost artìcol, che a conta dj’ùltim dodes parlant ël Ktunaxa e ‘d come la tecnologìa a peussa salvé costa lenga.

A va bin. Mi i l’hai ël rispet massim për costa lenga ch’i l’avìa – ignoransa mia – mai sentì nominé. Ma ‘l Ktunaxa, ciamoma le ròbe con sò nòm, an ampiniss la boca e a n’impegna nen. A l’é elegant parlé ‘d lenghe parèj.

Ma përchè n’artìcol come cost a mensiona nen dij cas motobin pì davsin a noi? Quaidun-a, magara, dle tërzent lenghe regionaj esistente an Italia? O miraco ël cors, tant për dine un-a?

Ma son a anteressa nen, a fà nen audience. E miraco a sarìa fin-a pericolos.

A l’é un pòch come Simone Perotti, che a dis:

finché ero il fighetto milanese bizzarro che si ritira in barca andavo bene. ora la faccenda si fa più complicata.

Lamentesse a serv nen. Pijoma at e andoma anans. Rari nantes in gurgite vasto, a va bin parèj.

Apr 04

Parland dl’avnì dël piemontèis, tròpe vire a më smija ch’i giro antorn a la question ma ch’i rivo mai da gnun-e part.

Com dì: an manco sempe disneuv sòld për fé na lira. Tròpi condissionaj, tròpi desiderata e pòchi fàit.

A l’é nen na ròba ch’as fà da sola, e le fòrse dij singoj – o bele dj’associassion – a basto nen. Ël piemontèis a l’é nen na ròba svicia, com ch’as peul dì pr’esempi dël catalan (ij fotbaleur as sugnerìo mai ëd parlé an piemontèis) o, da na mira diversa, dël forlan ëd Pasolini.

A sarìa necessaria na gròssa operassion ëd marketing: polìtica, sòld e via fòrt. Naturalment a-i son nen ij sòld për na ròba parèj (ch’a j’anteressa a gnun): donca as farà nen, mai, a venta ch’is na rendo cont.

Sòn a veul nen dì che ‘l piemontèis a meuir, përchè che ij malavi terminaj a son – për dila con le paròle ‘d Tavo Burat sità da Fabrissi Arnaud – ancora viv e pa ancora mòrt. A veul dì però che le fòrse a son coste e a basto nen, nì a basteran doman. Ma navigare necesse vivere non necesse, a noi an basta.

Mar 14

Gioventura Piemontèisa an fà savèj che ‘l parlament consèj dij ministr italian a l’ha ratificà cost véner la Carta Europea delle Lingue Regionali e Minoritarie. E ‘l piemontèis, des sécoj ëd tradission ëscrita, pì che doi milion ëd parlant, a l’é nen comprèis ant la lista.

Quaich pensé, ambelessì.

1. Ël fàit che un govern a arconòssa nen dignità ‘d lenga a n’idiòma ch’a l’é lenga sota tute le mire possìbile a veul mach dì che col govern a l’ha sernù d’ignoré, da costa mira, la realtà. Ma na lenga a l’é na lenga a l’é na lenga, e son a l’é un fàit nen dipendent da lòn ch’a pensa e ch’a fà chi ch’a comanda, visadì chi ch’a dovrìa avèj na vision dla giustissia la pì spantià possìbila.

2. L’Italia a veul nen che ‘l piemontèis a sia mostrà ant le scòle, ch’a resta na ròba da vej, bon-a për la poesìa e via fòrt. (Ròba ch’a stupiss gnanca pì che tant, se i lesoma lòn ch’a pensa dij «dialèt» un lenghista avosà come Gian Luigi Beccaria.) Ma l’Italia i soma noi.

3. Mé piemontèis, mia identità piemontèisa, mé pensé piemontèis a resto e a vivran con mi fin ch’i vivrai, malgré le legi, ij govern e la piòva.

Dic 07


Domenico Torta, ant l’incontr ëd presentassion dël lìber Ciamemi nen poeta (Riva ‘d Cher, domìnica 4 dzèmber) a l’ha butà l’acent ansima a un problema ‘d tute le lenghe regionaj o minoritarie: mi i parlava dla necessità dë scrive “pì da bin ch’as peul”, për dila a la Barba Tòni, ma chiel a l’ha fàit noté che la poesìa ‘d Lino Vaschetti a l’é nen ant la pàgina, ma ansima a col chèr che domìnica a j’era lì, con chiel ch’a recitava ij sò vers, comovendse minca tant, rijend e fasend rije ‘l bel pùblich ch’a j’era.

Già, noi “purista” (com a l’ha ciamame chiel) i notoma j’acent, le e mesmute e via fòrt, ma com ch’i podrìo fërmé an sla pàgina le diferense ant la prononsia ch’a-i son, pr’esempi, an tra Cher e Riva ‘d Cher, quatr chilòmetro pì an là?

E pròpi ant la Prefassion al lìber ëd Vaschetti Domenico a arpòrta na sitassion ëd Marcel Proust ch’a spiega tante ròbe:

Non disprezzate la “cattiva musica”, siccome essa si suona e si canta molto più appassionatamente della «buona» ed a poco a poco si è riempita del sogno e delle lacrime degli uomini. Per questo vi sia rispettabile.

A l’é ‘l midem concet ch’a sotlineava, bele se da na mira diversa, Enrico Eandi ant ël coment fàit a mé artìcol dl’àutra sman-a: la fonetisassion dla grafìa, për dila con soe paròle.

Già, cost – dla trascrission ëd na lenga viva – a l’é un problema nen eliminabil. Antlora ‘l travaj ch’a peul fé un lenghista a l’é col d’aprossimesse al parlà, bin savend che a ruvrà mai gnanca davsin a l’espression ëd na lenga viva.

Nov 16

Coment ëd n’amis:

Mi i fasìa dificoltà a lese «é!», i l’avrìe dovùje buté la tradussion.

E un letor, an comentand un pòst ambelessì, a scriv:

Peccato che non vi sia in parallelo una buona traduzione in Italiano per tutti coloro che non sono specialisti della lingua Piemontese, che potrebbero godere dei benefici effetti di una maggiore conoscenza.

Mi i son un pòch stofi d’arsèive ‘d coment parèj. La tradussion ëd n’arvista? I dovrìa miraco tradùe cost blògh an italian? An inglèis? An esperant?

Mi, nò.

Gramàtiche e dissionari a esisto. Costa lenga neolatin-a a l’ha des sécoj dë stòria scrita. Chi a sa nen ch’a vada a scòla. E chi ch’a j’anteressa nen, ben, i dovoma nen piasèj-je a tuti.

Nov 09

Ant le sman-e passà i l’hai publicà an cost blògh quàich coment (, e ) ansima al rëscontr an sla grafìa dla lenga piemontèisa arlongh ij sécoj. Adess i veuj dì la mia.

Mi i l’hai ancaminà a scrive an piemontèis dòp ai vint agn. I j’era iscrit a la facoltà ‘d lettere, minca ròba scrita am apassionava, e amprende a scrive an piemontèis a l’é stàit come saré un cercc – na ròba natural, cartesian-a squasi. I l’hai ancontrà na grafìa – un-a sola – e bin volenté i son stàit a le regòle, com ch’a l’é normal quand ch’a s’amprend na lenga scrita.

Se adess am disejsso «a venta cambié tut» i sarìa pront a cambié – mé ùltim lìber a parla, an doe paròle, dla gòj ch’a deriva dal cambiament. Ma për cambié a-i va un motiv, e mi i vegh nen dij motiv për passé da la grafia stòrica a cola mincadì (Eandi-Villata).

Nen un motiv filològich: la grafìa mincadì a l’é nen gropà a gnun-e tradission, a l’é na semplificassion «mecànica». E ambelessì am ven an ment lòn che Cesare Pavese a scrivìa ant la Prefazione a Moby Dick:

Avere una tradizione è meno che nulla, è soltanto cercandola che si può viverla.

Nen un motiv pràtich: chi ch’a scriv o les nen an piemontèis adess a lo farà nen con na grafìa diversa, bele se pì fàcila.

Tut sòn, dit con tut ël rispet ch’i l’hai për Enrico Eandi: i conòss soa passion për ël Piemont e i sai perfetament che a l’ha car come mi e come tanti àutri l’avnì (e ‘l present) ëd nòsta lenga. Ma ‘l piemontèis a l’ha na grafìa codificà da la tradission: a peul nen piasèjne, ma a l’é parèj. E amprende a scrive an piemontèis a l’é fàcil, bon ben fàcil (i peuss testimonielo përchè ch’i l’hai falo): a basta ch’a-i sia la motivassion.

Anventesse na grafìa, për mé cont, nò, a l’ha nen sens: i podoma nen pensé che an semplificand is butroma an tanti a scrive. Ël piemontèis a l’é na lenga ch’a meuir (nen mòrta), con tute le dificoltà dle lenghe regionaj. Ma a l’é la lenga mia, mé pais, mé cheur.

Set 21

Am dà un sens particolar scrive, parlé dël piemontèis quand ch’i son lontan da ca. Ancora ‘d pì ancheuj, da n’Autogrill an mes a l’Italia, tornand da na vacansa/travaj.

Lòn ch’a l’é ‘l piemontèis s’it l’has gnun da parlelo ansema? Am ven an ment Clivio bonanima:

Fin ch’i vivo i l’avrai da parleje piemontèis a qualchedun.

Bin, boneur che a ca a-i é na famija pronta a pensé con mi an piemontèis. Andé fòra a l’é bel përchè a-i son j’artorn.

E coste doe righe scrite an pressa a son an tute le manere na canson d’amor për mia lenga, për mia pòvra lenga piemontèisa.

Lug 20

Minca tant am riva na mail da quaidun, conossù o bele nen conossù, ch’am dis brav për lòn ch’i fass ambelessì e ch’am invita a seguité parèj.

L’ùltima an ordin ëd temp iér sèira, da Censin, un fieul an piòta nen piemontèis ma ch’a l’ha pijasse l’angagg dë scrivlo e parlelo.

Bin, quand ch’i les coste mail mé cheur as vemp ëd gòj. Përchè a la finitiva a l’é për moment come cost ch’i scriv.

Coste mail am dan da pensé. Pr’esempi ch’i soma rari nantes in gurgite vasto. I soma pòchi, ciapà ant na ròba ch’a val gnente e che doman magara a-i sarà gnanca pì. Ma i-i soma, i soma ambelessì, i foma ‘d ròbe. Navigare non necesse, vivere necesse – that’s it.

A la finitiva a lòn ch’a-i serv ël piemontèis, a Censin? A lòn ch’a serv ël piemontèis? Bele parland da na mira pràtica (visadì lassand da part la definission dl’identità e dl’essensa ‘d na përson-a), mé piemontèis am giuta a pensé an manera pì sclinta e precisa, e am fà vëdde ël mond an manera un pòch pì slargà.

Mersì Censin, e mersì a tuj coj ch’a dédico quàich moment ëd so vita a lese costi tòch.

Tut considerà, a son nen ròbe cite.

Mag 04

Ant ël pòst ëd l’àutra sman-a monsù Panero, l’autor dël Dissionari dla lenga alman-a e piemontèisa, a arcordava un concet ch’a duvrìa esse natural (ma a l’é nen): a l’é nen necessari passè da l’italian për andé dal piemontèis a n’àutra lenga o viceversa. Costa riflession a j’era stàita për chiel a la base dla creassion ëd soa euvra.

Da na mira lenghìstica a l’é n’afé perfetament normal, përchè ‘l piemontèis a l’é na lenga neolatin-a tant come l’italian o d’àutre; ma da na mira pratica i soma fongà, as capiss, ant n’ambient italian e donca i soma portà a pensé che traduve pr’esempi dal fransèis al piemontèis a sia na ròba dròla.

Ma për Clivio, tant për dì, a j’era normal.

E mé professor Riccardo Massano a l’avìa passà n’ora a lesme soe tradussion an piemontèis ëd poeta latin, lòn ch’a l’é stàit probabilment lë scat ch’a l’ha fame pensé al piemontèis nen mach come la lenga ‘d ca, ma come na lenga a tuti j’efet.

An mé cit – si parva licet, as capiss – l’istessa ròba am càpita con mia cita granda, quand ch’am ciama ‘d paròle an inglèis ch’a conòss nen: mi i-j jë dijo an piemontèis, e a më smija la ròba pì natural dël mond. Com dì: an col moment l’italian a esist nen, a l’é mach në strument ëd comunicassion come n’àutr, con la midema dignità ma lontan.

Ma ‘d pì: ël vantage pì gròss a l’é la sensassion ëd capì na frisa ‘d pì ‘d com ch’a l’é fàit ël mond, d’esse për un cit moment na frisa pì davsin a l’essensa dle ròbe. Sensa passé da l’italian.

Apr 20


Im n’ancòrz, im n’ancòrz. Ij nùmer a parlo ‘d pì che doi milion ëd parlant piemontèis, ma la mia realtà specìfica a l’é diferenta. Quand ch’i j’era gagno tut d’antorn a mi a j’era piemontèis, adess parlelo con quaidun (gavà la famija strèita strèita) a l’é pì na festa che la régola.

A lo dis bin Davide Filié, an comentand un vers (“Ci si sveglia una mattino che è morta l’estate”) ëd na poesìa ‘d Cesare Pavese, Mito:

Quanto mi piace questa frase. Non so perchè, ma ogni volta che la leggo, a distanza di anni o mesi, rivedo sempre le stesse immagini, e provo le stesse identiche sensazioni. Un misto di nostalgia struggente e di piacere nel rievocare la spiensieratezza e la magia dell’infanzia, quando tutto il mondo parlava ancora la mia lingua. C’è il mio paese, il campanile della chiesa, il vecchio lavatoio e mia nonna, sempre lei. E quel cielo azzurro come sa esserlo a settembre in Piemonte.

L’istess concet ëd Piergiorgio Graglia ant la canson Davanti a ca (dal CD Stòrie):

E me vego ‘ncò masnà mentre coro ‘n pressa a ca
e mia mare che prepara da mangé
e me vego ‘ncò masnà coj genoj sgarognà
mentre gieugo con mè frel davanti a ca

Ma coste sensassion a veulo nen dì fé l’elògi dij temp andàit (minca temp, a basta ch’a sia vèj, a l’é bon); a veul dì mach rendme cont ch’i ston pì nen ant un mond piemontèis.

O almanch pì pòch: përchè am basta andé a la Piata e spassëggé për coj paìs – Droné dzora a tuti –, o a l’improvista e për cas parlé an piemontèis con quaidun dla mia età, ëd ròbe ‘d minca dì come ‘l gòlf, për capì che tant sì, ma nen tut a l’é andàit e perdù.

preload preload preload
© 2021 Gianni Davico  Licenza Creative Commons