Ancheuj GianRens Clivio (Turin, 18 gené 1942 – Toronto, 22 gené 2006) a compirìa stant’agn; e costa dumìnica a saran singh agn da la mòrt.

An sël nùmer 12 d’”é!” i l’avìa scrivune un cit arcòrd, ch’i but volenté ambelessì.

—

Chi ch’a ved ël Canadà
a lo smentia pròpe pa!
Medeòt a l’é chërsuje
Miclinòt a l’é nassuje,
Catlinin l’é canadèisa,
parla pej ‘d na piemontèisa.
(Gianrenzo P. Clivio, Ël Canadà)

Cari Medeòt, Miclinòt e Catlinin,

la prima vira che i l’hai ancontrave i j’ere andrinta a un lìber (Trenin, dësmore e buate. Poesiòte piemontèise për ij cit, Turin, Ca dë Studi Piemontèis, 2001: ëd gran longa ël pì bel lìber mai publicà dzora cost soget). Già, i j’ere tre nòm, tre masnajëtte che a fasìo caraté, a giugavo ai soldalin, con le buate e con le dësmore ëd tuti ij cit dël mond.

E peui, nen pì tard che n’an fà, ant un màgich dòp-mesdì i l’hai conossuve ëd përson-a: e i l’hai avù la preuva provà dl’esistensa dël piemontèis, viv, a 10mila chilòmetri dal Piemont, con Catlinin ch’a parlava an piemontèis a mia cita, che për l’ocasion a-i era dventà, naturalment, Bertin. É, përchè lòn ch’a vemp ël cheur a sentive parlé a l’é che vojautri, ant le situassion normale dla vita an conversand tra ëd voi, i parle piemontèis, là, a Toronto.

Vojautri ansema a vòst pare i seve diventà n’esempi – e che esempi – ëd piemontèis viv. Già, vòst pare. Adess vòst pare, col òmo che tant a l’ha fàit për deje dignità a nòsta lenga, a-i é pì nen. O mèj, a-i é ancora e da lassù av varda chërse, giovnòt quasi òmo e fomne che i andeve për ël mond.

Ma, sòn dzortut i veuj dive ancheuj, andé sempe pien d’orgheuj për vòst pare, për lòn ch’a l’ha mostrave an tuti costi, pòchi, agn ant ij quai i l’eve avù l’onor e la fortun-a ëd vivje d’acant. Porté sempe ant ël cheur soa fierëssa d’esse un piemontèis sitadin dël mond.

E che la seugn, mè car GianRens, at sia legera.

I deuv dije un gròss mersì a Cesare Matta, con ël qual jér i soma andàit a truvé la vidoa ‘d Tavo Burat a soa ca. L’ocasion a j’era l’idèja – idèja ‘d Cesare, ma che mi i apògg al mej ch’i peuss – ëd fé quaicòs, an nòst cit, për comemoré cost grand piemontèis e tut ël patrimòni ‘d conossensa ch’a l’ha lassane: pr’esempi un lìber fotogràfich.

Bin, jér i j’ero an cola bela ca padronal, sota a cola magnòlia che chi sa vàire vire a l’avrà scotà le meditassion ëd Tavo. Madama Bruna a l’ha guidane con gentilëssa e dlicatëssa an tra le fòto dl’òm: ant un pàira d’ore i l’oma passà ‘l përcors ëd na vita. Bré, Pasolini, tanti përsonagi ch’a l’han fàit un tòch dë stra ansema a cost nòst grand.

E peui madama Bruna a l’ha compagnane andrinta a la biblioteca, na stansia pien-a ‘d lìber, carte, fòto, arcòrd. E soa machina da scrive: e mi im imaginava, im vëdìa chiel a scrive, scrive, scrive.

Mersì madama Bruna, mersì Cesare për cost onor.

A fiocava s-ciass a Ciavassa ‘d Biela, ‘l cioché dla gesia a l’avìa da pòch batù ‘n bòt e a calavo già, ansema a la fiòca grisa e gelà, j’ombre dla neuit. San Tomà la pi curt giornà, 21 dë dzèmber solstissi dl’invern, ‘l di pi sombr dl’ann. Ël di pi frèid, pi scur, pi magonà përchè j’ero lì a saluté për sempe Tavo Burat: «…Che sagrin/ l’adiù coma sospèis sle fërpe dl’onda/parèj ‘d n’ala d’ochëtta përzonera…». L’amis, ‘l poeta, l’antich sivalié ant ël sësì pi scur dl’ann a tornava a la tèra, mentre la fiòca a fiorìa al sò passage ‘nvers «la leja dij Tëj ad Biela».

Tavo Burat a l’era nà a Stezzano (Bergamo) da famija bielèisa. Laureasse a l’Università ‘d Milan, con na tesi (che già a disìa dij sò anteresse e dle soe passion) sël «Diritto pubblico del Cantone dei Grigioni», peui publicà an voìum (Milan, Cisalpino, 1957), fin-a al 1968 a l’ha travajà ant l’asienda ‘d sò pare (fabrica ‘d seda) e a l’ha viagià për ël mond, peui, për segue pi da vsin soa vocassion a l’ha lassà la fàbrica e a l’ha mostrà lenga e literatura fransèisa a Biela. A l’é stàit Consijé comunal a Biela e assessor dla Comunità montagnin-a.

Ël pi giovo dij confrère ëd Pinin Pacòt ant la «Companìa», a la scòla dij Brandé, për mej travajé a la difèisa dla lenga piemontèisa, a l’é fasse poeta: «Mi i l’avrìa mai sugname ‘d vers/ s’i fussa nen stàit cissà/ cimentà/ brusà/ da la passion për mia lenga» («Òm da bòsch»).

Poeta soasì, ràir, ëd passion e ‘d bataja, ma squisì sempe, a l’ha publicà ‘n piemontèis quat plachëlte (parèj quasi con gena a ciamava sò liber ëd poesìa) ‘d vers: «Prusse mulinere» (Roma, 1959), «Finagi» (Turin, 1979), «Menhir» (Mondvì, 1992) con Albert Maquet, «Dal creus dël temp/ D’a fond dë timps» (Bruxelles, 1992), «Ciri vacior/Bird watching» (Ivreja, 2007). Tuta l’euvra a l’é peui stàita radunà ansema ant l’edission «Poesìe» dla Ca dë Studi Piemontèis dël 2008, con n’achit ëd Sergio M. Gilardino. Soe poesìe a son comprèise ant le pi amportante antologìe.

Dël 1961 a l’avìa fondà con Pinin Pacòt l’Escolo dóu Po, për la promossion dël provensal alpin ëd le valade dël Piemont e, dël 1964, a Tolosa, a l’é stàit tra ij fondator ëd l’Associassion Internassional për la Difèisa dle Lenghe e Colture Mnassà (Aidlcm), dont a l’é stàit Segretari për l’Italia.

A l’ha dirigiù vàire arviste ant le lenghe regionaj e minoritarie nassionaj, diretor ëd le piemontèise «Alp», «La Slòira» e dla provensal «Coumboscuro». An piemontèis (o bilengh) a l’ha publicà «L’an-ca da fé/La ca dël feu» (con Giorgio Lozia, Biela, 1989) e «Lassomse nen tajé la lenga» (Biela, 2005). Dël 2006 a l’ha arseivù la «Midaja al mérit dël Pressident ëd la Repùblica Sloven-a» për soa assion a prò dle minoranse lenghìstiche an Europa.

A front àuta a l’ha combatù la bon-a bataja për la lenga piemontèisa e për tute le lenghe cite dël mond fin-a l’ultima soa giornà ‘l 18 dë dzèmber. «Alègher! Al bon-e, brava Gent! Av saluta Tavo Burat».

Albina Malerba, Tavo Burat, dal Vënner ëd La Stampa dël 18 gené 2010.
Con un gròss mersì a Bepe Sané (Dragonòt) për avèjlo arcordà ansima a piemontviv e a lë Scartari d’i-iter.

A-i é na squissëtta
sla tomba ‘d Barba Tòni.
A-j fà l’aobada.

Tavo Burat

La bara a j’era lì, pòchi méter pì ‘n là, la fiòca a vnisìa giù bandà, squasi come a vorèj saluté col òmo generos. Mi i vardava la bara, anluminà da cole luci ‘ndrinta a la vitura. Tavo a j’era lì ‘ndrinta, andrinta a cola cassia ‘d bòsch. Sol.

Dle fior a quatavo cola bara e sò còrp – col còrp patanù, i pensava, pensand a cola poesìa.

Prima, an surtend da la cesa, tante përson-e care a l’han salutame, i soma strensusse la man, Tòjo Fnòj a l’ha fin-a ambrassame ‘d cheur. Am veul bin, ëdcò col òmo. (Mi ‘dcò a ti, Tòjo.) Ma mi i stasìa lì e i savìa nen còs dì, la fiòca a robatava.

Prima ancora, an cesa, Albina a l’ha tocame ‘l brass për saluteme. Che përson-a cara ch’it ses, Albina!

E prima ancora prima, sempe an cesa, un dij fieuj ëd Tavo – it ciam ëscusa, i sai nen ël tò nòm – a l’ha fàit un bel discors, ch’a l’ha tocame ‘l cheur. Che coragi, parlé a la sipoltura ‘d tò pare! It conòss nen ma it amir.

Ungaretti:

an mé silensi
i l’hai scrivù
litre pien-e d’amor

i son mai stàit
tant
tacà a la vita

A la finitiva i son confus, i capiss nen, quaicòs am manca.

An cost cas, ògni paròla a sarìa ‘d tròp.